بررسی آسیبهای شغلی معلمان به دلیل ارزش و اهمیتی و نقش مؤثری که این قشر در جامعه دارند به همان اندازه گسترده و مهم است که در این نوشتار به بیان اندکی از آن اکتفا می شود.
آموزش و پرورش و معلمان در جوامع پیشرفت جهان جایگاه ویژه ای دارند زیرا توسعه و پیشرفت هر کشوری در هر زمینه ای چه اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و از همه بالاتر در حوزه علمی وابسته به آموزش و پرورش و معلمان آن کشور است.
از ویژگی های شغل معلمان این است که آنان علاوه بر داشتن دانش رشته تخصصی خود باید از روانشناسی، جامعهشناسی، روش تدریس و اصـول یادگیری و استفاده از وسایل کـمک آمـوزشی، آگاهی کامل داشته باشند. و نمیتوانند بدون آگاهی از این دانش ها و فناوری های بروز وظیفهی خطیر خود را به نحو شایستهای انجام دهند. معلم هر روز و هر لحظه باید خود را با دانش ها و فناوری های جدید به روز کند تا بتواند با دانش آموزانش همراهی کند.
لازم است معلمان در کنار حرفهای شدن شغل معلمی و آشنا شدن با یافتههای جدید، منزلت و پایگاه اجتماعی آنان نیز در جامعه بهبود یابد و با برنامهریزی اصولی، مـشکلات حقوقی و معیشتی، آسیبهای روانی و عصبی، فشارهای کاری و حرفهای و…آنها کاهش یابد.
به طور معمول تمام مشاغل با آسیبهای شغلی روبرو هستند و معلمان نیز از این قاعده مستثنی نیستند؛ لذا در این نوشتار با توجه به جایگاه ویژهی معلمان سختکوش در جامعه، صدمهها و آسیبهایی که با آنها مواجهند به بررسی آسیبهای شغلی معلمان و ارائه راهکارهایی برای کاهش این آسیبها پرداختهایم.
آسیبهای بهداشتی و روانی معلمان
یکی از آسیبهای شغلی معلمان، آسیبهای روانی و بهداشتی است کـه سـلامت جسم و روان معلمان را تهدید میکند. با توجه به این که معلم برای تدریس با شرایط سنی و تفاوتهای فردی دانـشآموزان و خـصوصیات عـاطفی و روانی مختلف آنها روبرو است، شغل اش پر از اضطراب و تنش است و فشار روانی زیادی تحمل میکند. بدیهی است که اضطراب و فشار وارد شده به معلم، مستقیما به دانـشآموزان مـنتقل میشود.
از جملهی این فشارها، مشکلات روزمرهی زندگی است که باید برای ایجاد آرامش در او، این مشکلات را حل کرد..
از سوی دیگر، روابط انسانی مستمر و پویا در محیط مدرسه و کلاس درس، بسیار حجم بالایی دارد و از این جهت با هیچ سازمانی قابل مقایسه نیست.
برخوردهای آسیبزا در محیطی مدرسه
بر این اساس، امکان برخوردهای آسیبزا در چـنین محیطی بیش از هر جای دیگر است. بخصوص اگر دانشآموزان مشکلسازی در کلاس وجود داشته باشند و آن را مستعد آشوب کنند. بنابراین، بـرخورداری از حـد قـابل قبولی از ظرفیت عصبی-هیجانی که از شاخصههای شخصیتی و روانی انسان است، بـرای مـعلمان ضرورتی دوچنان دارد.
از این جهت تحمل شرایط نامساعد و پر از آشوب کلاس، فشار روانی بسیاری به معلم تـحمیل مـیکند و در مـوارد زیادی سبب بروز پاسخهای نامطلوبی چون پرخاشگری و درگیری میشود.
میزان خـستگی مـعلمان در امـوری مانند صحبت کردن .مـراجعات مکرر، سخن گفتنهای طولانی برای تفهیم مطالب، عصانیت بخاطر درک نکردن مطالب توسط دانش آموزان و تـلاش پیـگیر بـرای متقاعد کردن آنها، روبرو شدن با مسائل پیشبینی نشده مثل درگیری دانش آموزان، پاسخهای مناسب دادن به پرسش های متنوع آنها و تـلاش مـستمر برای حفظ نظم و آرامش کلاس، نیازمند صرف انرژی بسیاری است.
استقامت در برابر فشار روانی
بر این اساس، معلمان باید در برابر در این عوامل و فشار کـار، بخصوص فشارهای ناشی از تعامل با دیگران، استقامت کنند تا از آسیبپذیری در شرایط ویـژه کـلاس کـاسته شود. بدین منظور، مـعلمان بـاید با بهداشت روانی فـراگیرندگان در سـنین متفاوت و علوم روانشناسی و تربیتی آشنا شوند و از دورههای مربوط، بهره بگیرند.
همچنین باید با کـاهش مـشکلات رفاهی و معیشتی، فشارهای روانی معلمان را تـقلیل داد. مـعلم باید مـورد حـمایت و احـترام مسؤولان باشد و در سطوح مـتفاوت سلسله مراتب اداری در مدرسه، باید با دیگران رابطهای صمیمانه، در جهت ترک مشکلات شغل پر مسؤولیت تدریس داشـته بـاشد.
آسیبهای جسمانی
علاوه بر مسائل عصبی و روانی، برخی آسیبهای جسمانی نیز از آسیبهای شغلی معلمان است که سلامت معلمان را به خطر میاندازند که از آن جمله میتوان مشکلات حـنجرهای به دلیل حرف زدن زیاد، بیماریهای ریوی به سبب سروکار داشتن با گچ و تختهسیاه و گرد و غبار محیط کلاس، بخصوص در مناطق محروم روستایی، خطر تصادف رانندگی و سرمازدگی و مواجهه با حیوانات زنـده و حـشرات گزنده را در مناطقی نام برد که معلمان مجبورند مسافت زیادی را برای رسیدن به کلاس درس طی کنند.
آسیبشناسی مسائل معیشتی معلمان
با توجه به اهمیت تعلیم و تربیت در جامعه و پایگاه اجتماعی معلمان، و مسائلی که در رابطه با آسیب های روانی و جسمی که به آن ها اشاره شد، متأسفانه تاکنون آموزشوپرورش در جایگاه واقعی خـود قـرار نگرفته است و بسیاری از معلمان بـا مـشکلات معیشتی روبهرو هستند که آن را می توان یکی از آسیبهای شغلی معلمان دانست.
شاید یکی از دلایل این معضل، آن باشد که نقش مهم و زیربنایی آموزش و پرورش و معلمان در بهرهوری، رشد اقتصادی و پیشرفتهای اجتماعی برای مسئولان مجهول مانده است. آنچه که بـاعث پیـدا شدن اینگونه بینش ها شده اسـت، ظاهر قضیه است که مسئولان می بینند سالانه حدود ۲۰ درصد از بودجهی کل کشور به آموزش وپرورش اختصاص مییابد و این مقدار تقریبی برای برخی گران میآید.
اگر این عزیزان نسبت بـه مـجموعهای که برای اعتلای دانش و فرهنگ کشور تلاش می کنند، حساسیت بیشتری نشان میدادند، از به کار بردن عبارت قشر آسیبپذیر در مورد گروهی از فرهیختگان جامعه که مسؤولیت آسیبزدایی علمی و فرهنگی جامعه را بر عهده دارند، پرهیز میکردند
.نکتهی قابل تـوجه، فـاصلهای است کـه از نظر مادی و حقوقی بین فرهنگیان و سایر کارمندان دولت و قشرهای دیگر جامعه دیده میشود و امکانات رفاهی معلمان کمتر از کارمندان و حتی کارگران است.
آسیب های حرفهای شغل معلمی
از دیگر آسیبهای شغلی معلمان ، ساختار اداری و سـیاستهای مـتمرکز در آن است که می توان به این موارد اشاره کرد: روشهای تدریس قدیم وجدید، مـسألهی تـنبیه و تشویق، افت تحصیلی، معیارهای ارزشیابی، وجود دانشآموزان ضعیف و مشکلساز در کلاس، روشهای کلاسداری، برخورد مدیران و راهنمایان، دورهـای آموزشی، امـکانات مدرسه، وسایل کمک آموزشی و تکنولوژی آموزشی، تدریس دروس غیرمرتبط، رابطه با اولیای دانـشآموزان و مـسائل پرورشـی، مشکلات مربوط به انجام دادن کارهای اداری، وجود مدارس مختلف و متفاوت از جهت امکانات درجامعه و تفاوتهای محیط آموزشی و موقعیت مدارس و …
با توجه به گستردگی نظام تعلیم و تربیت و آموزش و پرورش، مسائل و مشکلات گسترده ای نیز برای آن مترتب است که باید توسط کارشناسان مربوط موردبررسی قرار گیرد.
