نقش یوگا در مدیریت اختلالات مصرف مواد

وابستگی به مواد مخدر یکی از مهم­ترین مسائل دغدغه بهداشت عمومی است زیرا ناتوانی­های فراوانی را ایجاد می­کند. نسخه دهم طبقه­بندی بین­المللی بیماری­ها، وابستگی به مواد مخدر را به عنوان دسته­ای از رویدادهای فیزیولوژیکی، رفتاری و شناختی تعریف می­کند که در آن­ها استفاده از یک مواد یا یک دسته از مواد اولویت­ بالاتری برای یک فرد نسبت به دیگر رفتارها که زمانی ارزش بیشتری داشتند، دارد. وابستگی به مواد مخدر سبب اختلال در حوزه­های مختلف همانند فیزیکی، روانی، اجتماعی، حرفه­ای، قانونی، خانوادگی و مالی می­شود.

علی­رغم اقدامات دارویی مختلف برای مدیریت وابستگی به مواد مخدر، عود بیماری به طور معمول در طب بالینی مشاهده می­شود. در واقع، وابستگی به مواد مخدر یک «بیماری پزشکی مزمن» با نرخ عود بین 40%-60% نامیده شده است که قابل مقایسه با نرخ عود مشاهده شده در دیابت نوع I (30%-50%)، فشار خون، و آسم است (50%-70%). با توجه به مشابهت­ها میان وابستگی به مواد مخدر و بیماری­های پزشکی مزمن و شناسایی نقش یوگا در مدیریت بیماری­های پزشکی مزمن، تمرکز بر نقش سنتی، مکمل، و شکل­های دیگر پزشکی، به ویژه یوگا در مدیریت وابستگی به مواد مخدر افزایش یافته است. این موضوع اهمیت ویژه­ای برای کشورهای در حال توسعه با منابع انسانی و سلامت روان مالی محدود و با پذیرش فرهنگی و اجتماعی نسبتا بالا یوگا، دارد.

یوگا که یک شکل فعالیت ذهن-بدن است، ریشه­اش به هند می­رسد و به اثبات رسیده است که باعث کاهش استرس و اضطراب دریافتی و بهبود سلامت ذهنی و فیزیکی می­شود. یوگا دارای 8 جزء همانند عمل در جامعه، انضباط شخصی، حالت/حالت­ها («حرکات بدنی») نفس کشیدن، تمرکز، تفکر، مدیتیشن، و جذب/آرامش است. در دهه اخیر، یوگا در مدیریت وابستگی به مواد مخدر حوزه جالب­توجهی بوده است. یوگا به عنوان یک مداخله کل­نگر که شامل همئوستاز دوپامین است در نظر گرفته شده که منجر به منافع طولانی­مدت در مدیریت رفتارهای اعتیادی به اصطلاح «سندروم نقص پاداش» می­شود. این بازنگری تلاش می­کند که متن­ها در دسترسی در زمینه نقش یوگا در مدیریت وابستگی به مواد مخدر را مورد بررسی قرار دهد.

مواد و روش­ها

مطالعه معیارهای شایستگی استفاده شده

مطالعات منتشر شده به زبان انگلیسی در مجلات کارشناسی­شده تا می 2021 که برای هر نوع مداخله براساس یوگا ( به جز مداخله منحصر به فرد مبتنی بر مدیتیشن) به کار گرفته شده­اند و یک مقدار کمی از نظر فیزیکی یا روانشناختی داشتند، برای بررسی در نظر گرفته شده­اند.

استراتژی جست­وجو

جست­وجو مقاله با پاب مد، پاب مد مرکزی، و گوگل اسکولار، با استفاده از اصطلاحاتی همانند «یوگا»، «مصرف مواد»، «وابستگی مواد مخدر»، «نیکوتین»، «تنباکو»، «مواد مخدر»، «شاهدانه»، «کوکائین»، «مشروبات الکلی»، «آرام­بخش­ها»، «مواد استنشاقی»، و «توهم­زاها» انجام شد. عنوان و چکیده و همچنین مراجع متقابل برای ارتباط آن­ها پیش از قرار داده شدن در بررسی، غربال شدند. داده منتشر نشده، از جمله مقالات کنفرانسی دانشگاهی، در این بازنگری به کار گرفته نشده­اند. تمامی مقالات مربوطه توسط نویسنده اول و سوم غربال شدند.

ترکیب داده و استخراج

داده با استفاده از یک پیش­نویس ساختاریافته استخراج شدند و سپس در بخش­های مناسب از هر ماده روان­گردان که مقالات در مورد نقش یوگا در مدیریت اختلالات مصرف مواد متنوع را ترکیب می­کند، سامان­دهی شده­اند.

نتیجه و بحث

مجموعه­ای از 314 مطالعه که با معیارهای شایستگی مطابقت دارند، یافته شده است. از میان ان­ها، یافته شد که 16 مطالعه معیارهای ورودی و خروجی مطالعه ما را برآورده می­سازند. باز از میان این­ها، 12 عدد از مقالات کارآزمایی­های تصادفی کنترل شده (RCTها) بودند. مطالعات در زمینه نقش یوگا در مدیریت اختلال مصرف نیکوتین، اختلال مصرف الکل، اختلال مصرف مواد مسکن مخدر، اختلال مصرف کوکائین در دسترس بودند. هیچ مطالعه­ای در زمینه نقش یوگا در مدیریت «شاهدانه»، «مشروبات الکلی»، «آرام­بخش­ها»، «مواد استنشاقی»، و «توهم­زاها» یافت نشد. اکثریت مطالعه­ها در زمینه نقش یوگا در مدیریت وابستگی به نیکوتین بودند. اندازه نمونه این مطالعات از 18 تا 624 متغیر بود. سه عدد از این مطالعات تنها درباره مصرف­کنندگان مواد مخدر زن بود.

یوگا و اختلال مصرف مواد مخدر

درمان­های دارویی و غیردارویی مختلفی بر روی بیماران با اختلالات مصرف نیکوتین آزمایش شده که نتایج خروجی کمی در بلندمدت داشته­اند. مشخص شده است که ورزش برای این بیماران مفید است زیرا نه تنها صرف نظر کردن و تمایل به تنباکو را کاهش می­دهد بلکه حال بیمار را نیز بهتر می­کند. یوگا، یک نوع ورزش، نشان داده است که حال و سلامتی ذهنی را ارتقاء می­دهد و همچنین انگیزه برای ترک استعمال را افزایش می­دهد. از آنجایی که یوگا یک رویکرد چندبعدی است که شامل عناصر ورزشی، مدیتیشن، کار تنفسی، و همچنین تمرکز است، بسیاری از محققان از یوگا به عنوان یک درمان در بیماران با اختلال مصرف نیکوتین استفاده کرده­اند. جدول 1 خلاصه­ای از مطالعاتی که اثرات یوگا بر اختلال مصرف نیکوتین را ارزیابی کرده، فراهم می­آورد.

یک مطالعه قبل و بعد انجام شده بر روی 20 بیمار با اختلال مصرف نیکوتین، که اثرات یک جلسه (کشش و تمرین تنفس) یوگا (برای 5 هفته) مطالعه کرد، تغییرات چشمگیری را در انگیزه برای ترک کردن در میان مشارکت­کنندگان، با اکثریت آن­ها (65%) در یک مرحله تفکر در انتهای مداخله، گزارش داد. یک مطالعه دیگر انجام شده بر روی نمونه بزرگتر (n=82)، اثر سودارشان کریا و پرانایاما را مطالعه کرد (ارائه شده به وسیله کارگاهی ساختاریافته در طی 6 روز). در انتهای کارگاه، اکثریت شرکت­کنندگان (95%) گزارش دادند که یوگا به آن­ها کمک کرده تا تنباکو را ترک کنند زیرا در زمان انجام یوگا تمایل کمتری نسبت به آن داشتند. در کل 53 نفر از 82 نفر (65%) ترک کامل تنباکو را در طی دوره یوگا گزارش دادند. به طور مشابه، یک RCT انجام شده بر روی 21 شرکت­کننده افزایش چشمگیری در میانگین نمره کنترل نفس افراد برای ترک تنباکو در بازو مداخله در یک دروه 6 هفته مداخله (یعنی 6 جلسه یوگا در طی 6 هفته) گزراش داده است، در حالی که همین میزان در بازوی کنتذل نیز کاهش یافت. یک RCT سه بازو جدیدتر (n=76) اثرات ورزش­های قلبی عروقی و هاتا یوگا را با کنترل­های غیرفعال مقایسه کرد و یک کاهش چشمگیر در تمایل به استعمال در هر دو بازو مداخله در مقایسه با شرایط کنترل گزارش داد. یک RCT انجام شده بر روی 96 معتاد که از وزش تنفس یوگا (YGB) به عنوان یک بازو مداخله استفاده می­کردند، تفاوت بسیاری در میزان تمایل مختلف در YGB در مقایسه با گروه کنترل ویدیوئی با پیگیری فوری نشان داد. اگرچه، این تفاوت در 24 ساعت پس از پیگیری مشاهده نشد. یک مطالعه دیگر یوگا وینیاسا را در زمینه گروه سلامت در یک RCT انجام شده در میان 38 معتاد مقایسه کرد و شیوع 7 روزه خودداری در گروه سلامتی را به میزان قابل­توجهی کمتر از گروه یوگا گزارش کرد. حائز اهمیت است که تا سه ماه پیگیری قابل مشاهده نبود.

به طور خلاصه، مطالعات انجام شده بر روی بیماران با اختلال مصرف نیکوتین، اثر مثبتی از یوگاهای مختلف بر روی نرخ ترک گزارش شده شخصی و همچنین میزان تمایل­های مختلف در نقاط زمانی متفاوت در طی پیگیری گزارش کردند. اگرچه، اثر پایدار یوگا بر روی خودداری در میان مطالعات ذکر شده در بالا ثابت نبوده است. از آنجایی که بسیاری از معتادان استعمال را  برای کاهش سطح اضطراب خود استفاده می­کنند و یوگا به بهبود حال شخص پیوند زده شده، یوگا می­تواند راه مهمی در مدیریت اضطراب در میان بیماران با اختلال مصرف نیکوتین (به ویژه معتادان سیگاری) باشد. یک مسیر مدیتیشنی دیگر می­تواند اثر یوگا بر روی استرس باشد زیرا یک مطالعه گزارش کرده که 73% شرکت­کنندگان درمان یوگا را برداشتند تا استرس خود را مدیریت کنند.

جمعیت ویژه – بانوان

مطالعات نسبتا کمتری درباره اثر یوگا بر روی بیماران زن با اختلال مصرف نیکوتین وجود دارد. تنها دو مطالعه شناسایی شدند که منحصرا بر روی زن­ها انجام شده بودند. یک RCT بر روی 60 زن معتاد اثر چشمگیری از یوگا وینیاسا در کنار درمان رفتاری-شناختی (CBT) بر روی مصرف نیکوتین  گزارش داد. گروه یوگا نرخ خودداری بسیار بزرگتری در مقایسه با گروه سلامتی در پیگیری­های سه ماهه و 6 ماهه داشته است. اگرچه یک RCT نسبتا جدیدتر بر روی یک نمونه از 55 معتاد سیگاری زن با استفاده از CBT 8 هفتگی مبتنی بر گروه در کنار یوگا هاتا هیچ تفاوتی در نرخ خودداری در پیگیری­های 6 ماهه بین یوگا و بازو کنترل گزارش نکرده است. اگرچه نرخ­های شیوع خودداری در نقطه 7 روزه در گروه یوگا بالاتر بوده است.

جمعیت ویژه – نوجوانان

تنها یک مطالعه اثر یوگا در نوجوانان مصرف­کننده نیکوتین را ارزیابی کرده است. یک مطالعه با استفاده از یک طراحی شبه تجربی (پروژه EX، پیشگیری مصرف تنباکو و برنامه ترک) برای ارزیابی مصرف تنباکو در میان 624 دانش­آموز هندی نوجوان با سن بین 16 تا 18 سال انجام شد. پروژه EX شامل افزیش انگیزه و همچنین مهارت­های سازگاری (که شامل داروهای جایگزین و مکمل همانند یوگا و مدیتیشن) است. این مطالعه با استفاده از یک دوره آموزشی مبتنی بر کلاس 8 جلسه­ای، از جمله دو برنامه و دو مدرسه، انجام شد. مطالعه گزارش داد که در مقایسه با کنترل­های مراقبتی استاندارد، برنامه EX یک اثر پیشگیرانه بر مصرف نیکوتین داشته است. مهم است که یوگا به عنوان موردعلاقه­ترین فعالیت در کنار مدیتیشن در میان تمامی فعالیت­ها ارزیابی شد. مطالعه نتیجه گرفت که برنامه یوگا و مدیتیشن شاید یک برنامه پیشگیرانه موثر برای اختلالات مصرف نیکوتین در میان نوجوانان هندی باشد.

یوگا و اختلال مصرف الکل

مجموعه­ای از 3 مطالعه (RCTها) تلاش کرده­اند تا تاثیر یوگا بر خروجی اختلال مصرف الکل را ارزیابی کنند. مطالعه ابتدایی تاثیرات یوگا سودارشان کریا را با درمان معمولی در 60 بیمار با اختلال مصرف الکل مقایسه کرد و یک کاهش چشمگیر در نمره­های پرسشنامه افسردگی بک و همچنین سطوح کورتیزول پلاسما و هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک در بیمارانی که درمان یوگا سودارشان کریا دریافت کردند، در مقایسه با گروهی که درمان معمولی داشتند، گزارش کرد. یک مطالعه جدیدتر اثر یوگا را با درمان معمولی مقایسه کرد و هیچ تفاوت چشمگیری در مصرف الکل بین دو گروه در 10 هفته پیگیری پیدا نکرد. اگرچه یافته­های این مطالعه به دلیل اندازه کم نمونه محدود است (n=18). مطالعه دیگر انجام شده بر روی 38 بیمار با اختلال استرس پس از ضربه که الکل مصرف می­کنند، اثر یوگا هاتا بر مبنای کریپالو را تنها با ارزیابی مقایسه کرد و کاهش چشمگیری در آزمایش شناسایی اختلالات مصرف الکل (AUDIT) و آزمایش شناسایی اختلالات مصرف مواد مخدر (DUDIT) در گره­های یوگا در پایان 12 جلسه مشاهده کرد. برخلاف آن، نمره­های AUDIT و DUDIT در بازو کنترل افزایش پیدا کرد.

یوگا و اختلال مصرف مسکن­های مخدر

 تنها سه مطالعه (همگی RCT) نقش یوگا در درمان اختلالات مصرف مواد مسکن مخدر را ارزیابی کرده­اند. مطالعه ابتدایی بر روی 61 بیمار وابسته به مواد مسکن مخدر با متادون انجام شد و اثر درمان یوگا هاتا بر خروجی درمان را در مقایسه با گروه سنتی روان­درمانی، ارزیابی کرد. اگرچه، هیچ مزیت چشمگیری از یوگا هاتا در مقایسه با گروه روان­درمانی در پیگیری 6 ماهه در هیچ زمینه خروجی درمانی دیده نشد (برای مثال، تنوع میزان روانی، اجتماعی و بیولوژیکی). یک مطالعه جدیدتر انجام شده بر روی 65 بیمار زن با سندروم وابستگی به مواد مسکن مخدر، بهبود بسیار بیشتری را در حال و کیفیت زندگی (QoL) بیماران در گروه یوگا در مقایسه با مراقبت­های معمولی بیمارستان­ها در پیگیری 6 ماهه گزارش داده است. تنها یک مطالعه انجام شده در جمعیت هندی افزایش چشمگیر در حوزه­های فیزیکی، روانی، و محیطی کیفیت زندگی (نمره WHO-QOL) در بیماران گروهی که درمان یوگا سودارشان کریا را به همراه درمان استاندارد (بوپرنوفین) در مقایسه با تنها درمان استاندارد گزارش کرده است.

ملاحظات روش­شناختی و مسائل مطالعات حضوریافته در بررسی

حائز اهمیت است که به طور دقیقی شواهد درمان یوگا بر اختلالات مصرف مواد با توجه به محدودیت­ها و اخطارها در روش­شناختی تفسیر گردند. از میان 314 مطالعه غربال شده برای قرار گرفتن در بررسی، تنها 16 عدد از آن­ها به دلایل مختلف همانند مرتبط نبودن نوشته آن، به زبان انگلیسی نبودن آن، نداشتن پارامترهای خروجی روانشناختی و فیزیکی تعریف شده و یک بازنگری سطحی یا سیستماتیک بودن آن، در بازنگری قرار گرفته­اند. یکی از مهم­ترین مسائل در این زمینه کم بودن نسبی اندازه نمونه است. یک مشخصه تحریف­کننده مهم مطالعات، تفاوت­ها در انتخاب نمونه مطالعه است. برای مثالف برخی از مطالعه­ها منحصرا بیماران زن را مطالعه کرد­ند در حالی که باقی آن­ها به صورت ترکیبی است. تفاوت­ها در معیارهای ورودی و خروجی میان مطالعات همچنین منجر به مشکلاتی در تفسیر می­شود. دغدغه اصلی دیگر تفاوت­ها در خود درمان یوگا است. برای مثال، مدت جلسه­های یوگا 1 روز تا 8 هفته متفاوت است. به علاوه، یک ناهمگونی در زمینه روش رفتار وجود دارد که در آن یوگا تعریف یا مفهوم­سازی شده است. این شامل تعریف یوگا (سودارشان کریا در مقابل وینیاسا در مقابل هاتا یوگا)، تعداد جلسات ارائه شده، تعداد شرکت­کنندگان (فردی در مقابل گروهی)، تفاوت­ها در ارزیابی پیگیری (متغیر از 1 روز تا 6 ماه)، متغیرهای خروجی، و حضور یا غیبت دیگر مصرف مواد در میان بسیاری از دیگران می­باشد. اکثریت مطالعات به اقدامات گزارشی شخصی مصرف مواد بر روی نتیجه تکیه داشتند و در نتیجه فاقد پارامترهای هدف برای ارزیابی آن­ها بودند. مطالعات بیشتری مورد نیاز است که خروجی­های پارامترهای هدف را همانند صفحه سم­شناسی اندازه­گیری کند و به نشانگرهای غیرمستقیم یا جانشین مانند خودگزارشی، اندازه­گیری نتیجه در پارامترهایی همانند حال و اضطراب و کیفیت زندگی وابسته نیست. تفاوت­ها در بازو کنترل نیز به مشکلات تفسیر (برای مثال، خواندن مواد، کنترل­های غیرفعال، برنامه سلامتی، مدیتیشن و غیره) می­افزاید. از آنجا که یک درمان همزمان می­تواند به یک عامل مختل­کننده مهم در چنین مطالعاتی باشد، ممکن است که بیماران با انگیزه درمان یوگا همچنین به دنبال درمان­های اضافی باشند که این امر به طور ویژه در زمانی که مطالعه در تلاش است تا اثر درمانی یوگا را به تنهایی ارزیابی نماید، اهمیت دارد. به این دلایل، مطالعات انجام شده بر روی درمان یوگا، باید محتاطانه و با توجه تفاوت­های مختلف در نوع، مدت، و مقادیر خروجی درمان یوگا در اختلالات مصرف مواد تفسیر شوند.

نتیجه­ گیری و پیامدها

اختلالات مصرف مواد در میان مهم­ترین مشکلات بهداشت عمومی جهان هستند و از مشارکت­کنندگان اصلی در افزایش شیوع و مرگ و میر هستند. علی­رغم این، گزینه­های درمان در دسترس برای مدیریت این اختلالات محدود هستند. مدیریت اختلالات مصرف مواد به دلیل حوزه­های متنوع علائم (یعنی، شناختی، فیزیکی، رفتاری، و روانشناختی و غیره) در بیماران با ختلالات مصرف مواد پالش­برانگیز است. بدین­ترتیب، درمان اختلالات مصرف مواد باید شامل مداخلات مختلفی باشد که شاید هر کدام از این حوزه­ها را هدف قرار دهد. مطابق بررسی ما، یوگا و درمان­های مرتبط به نظر ابزار مفیدی، به ویژه برای اختلالات مصرف نیکوتین، هستند. یوگا و درمان­های مرتبط به نظر مداخلات امیدبخشی هستند. اگرچه بیشتر مطالعات خروجی­های کوتاه­مدت مطلوبی گزارش کردند، اما آن­ها باید با احتیاط و با در نظر گرفتن استفاده از مقیاس­های غیرمستقیم همانند کیفیت زندگی، نمره درجه­بندی افسردگی، و نشانگرهای استرس تفسیر شوند. بدین­ترتیب، به مطالعاتی نیاز است که اثرات بلندمدت یوگا بر اختلالات مصرف مواد را با به کار گرفتن مقیاس­های هدف برای ارزیابی مصرف مواد مخدر، ارزیابی کنند. به علاوه، به مطالعاتی با روش­شناختی مطالعه دقیق برای ساخت مدارک و پیشنهاد یوگا در مدیریت اختلالات مصرف مواد وجود دارد.