سلحشوری: قانون‌گریزی شهروندان نتیجه بی‌مسئولیتی مسئولان

دانستنی آنلاین: پروانه سلحشوری با تاکید بر نقش آموزش در مسئولیت‌پذیری افراد، قانون‌گریزی را نتیجه عملکرد غیرمسئولانه مسئولان کشور دانست.

به گزارش پایگاه خبری دانستنی آنلاین /سید رضا جمشیدی: مسئولیت اجتماعی در گذشته چه در دین و مذهب و چه در فرهنگ و آیین ما همیشه حضور داشته است. مردم ایران این مسئولیت را به شکل‌های مختلف اجرا می‌کردند. مسئولیت اجتماعی امروز با ادبیاتی جدید و با مکانیزمی نو مطرح می‌شود. برای بررسی بحث مسئولیت اجتماعی در جامعه نوین ایران خبرنگار پایگاه خبری دانساتی آنلاین گفتگویی اختصاصی با پروانه سلحشوری سیاستمدار، مدرس دانشگاه و نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی داشته است.

هر فرد در جامعه باید کنشی مسئولانه داشته باشد

پروانه سلحشوری در مورد بحث مسئولیت اجتماعی در جامعه ایران گفت: من به عنوان شخصی که در رشته جامعه‌شناسی تحصیل کرده است –نه به عنوان شخصی که در این حوزه ادعای کارشناسی دارد- در مقایسه‌ای که میان کشور خودمان با دیگر کشورهایی که در آنها حضور داشته و دیده‌ام در بررسی تفاوت‌های که بین ما هم از نظر خلقیات و هم از نظر ساختار وجود دارد، به این نتیجه رسیده‌ام که ایران باید به سمت مسئولیت اجتماعی باز گردد؛ یعنی به همان خلقیات و ویژگی‌های فردی و اجتماعی افراد.

سلحشوری افزود: البته به این معنا نیست که ساختارها موثر نیستند. مسلماً ساختار نیز تاثیر خود را بر مسئولیت اجتماعی می‌گذارد اما در این بحث، کنشگری مد نظر من قرار  دارد.  اینکه یک فرد، کنشی مسئولان داشته باشد.

وی ادامه داد: در اینجا این سوال مطرح می‌شود که کنش مسئولانه یعنی چه و مسئولیت‌پذیری چه مفهومی دارد؟ به نظر من وقتی می‌گوییم کسی مسئول است یعنی اولا عملی که انجام می‌دهد آگاهانه است و ثانیا باید در قبال آن عمل و عملکرد خود در برابر دیگران پاسخگو باشد.

به اعتقاد او، کنشگر می‌داند فعالیت او در یک کنشگری فعال و در ساختاری که او بتواند آزادانه و فعالانه به فعالیت خود بپردازد، اثرات اجتماعی بر جای خواهد گذاشت.

مسئولیت‌پذیری در یک ساختار اجتماعی

 سلحشوری گفت: زمانی که حیطه کاری هر فرد و مسئولیت هر شخص را تعریف می‌کنیم می‌بینیم که این کار اثراتی بر جای می‌گذارد. اینکه یک فعالیت چگونه اثری خواهد داشت بسیار حائز اهمیت است. ساختار نیز در عمل به مسئولیت اجتماعی موثر است و در ساختارهای بسته نیز کنشگر می‌تواند اثر ایجاد کند.

وی در ادامه مثالی عینی مطرح کرد و گفت: برای مثال یک معلم در شرایط حال حاضر کشور ما با دغدغه خرج زندگی، آینده کودکان خود، گذران زندگی روزمره و به طور کلی کوهی از مشکلات مواجه است و با این مشکلات وارد کلاس درس می‌شود. دانش‌آموزانی در این کلاس حضور دارند که او باید آنها را تربیت کند و آموزش دهد. اگر فعالیت او مسئولانه و در کنار آن دلسوزانه باشد، معلم تمام دغدغه‌های فکری خود را پشت در کلاس می‌گذارد و سر کلاس با تمام وجود خدمت می‌کند.

او ادامه داد: چرا که او می‌داند مهمترین مساله او در حال حاضر تربیت این بچه هاست. از همین جا مسئولیت آغاز می شود. اگر معلمی دانش آموزان مسئولی را بار بیاورد و مسئولیت را به آنها بیاموزد موفق است. چرا که مسئولیت اجتماعی امری آموزشی است و در خانواده‌ها، مدارس و رسانه‌ها آموزش داده می‌شود.

این استاد دانشگاه افزود: تمامی گروه‌ها و اقشار اجتماعی ما هر کدام مشکلات  خاص خودشان را دارند و دچار گرفتاری‌های ساختاری هستند. محیط خانواده دانش‌آموز ممکن است ناامن باشد یا از نظر اقتصادی و مالی دچار مشکل باشند. ولی اگر دانش آموز سر کلاس مسئولیت و مسئولیت‌پذیری را بیاموزد در آینده در حوزه  فعالیت خود، کارش را به درستی انجام خواهد داد.

اخلاق اجتماعی و مسئولیت‌پذیری فردی

سلحشوری با تاکید بر اینکه یکی از پایه‌های مهم اخلاق، مسئولیت‌پذیری است، توضیح داد: اخلاق اجتماعی (Social Ethics) برای من همیشه مهم بوده و بر روی آن مطالعاتی انجام  داده‌ام  اما مقالات کمی در این حوزه وجود دارد. من در ایران هم هم ندیدم مطالعات زیادی در این حوزه انجام  گرفته باشد. در مطالعه اخلاق وارد بحث فلسفه و یا وارد حوزه زیباشناسی می‌شوید و بحث اخلاق کمتر با اجتماع پیوند می‌خورد. برای من اخلاق مقوله بسیار مهمی است و مسئولیت اجتماعی در این حوزه بحث پایه ای محسوب می‌شود.

او افزود: مسئولیت اجتماعی یکی از پایه‌های اخلاق است چراکه فرد مسئولیت‌پذیر می‌بایست بایدها و نبایدهایی را بر اساس همان مسئولیت اجتماعی به انجام  برساند؛ هر چند ممکن است کم کاری‌هایی از سوی آن فرد صورت گیرد، چرا که همه ما انسان هستیم و هر چیزی نسبی است. تعریف درست این بایدها و نبایدها کمک می‌کند به اینکه مسئولیت خود را بفهمیم و بدانیم که چه نقشی در اجتماع دارد.

حقوق و وظایف فردی و بایدها و نبایدهای اجتماعی

وی در ادامه سخنان خود به بحث حقوق و تکالیف افراد جامعه اشاره کرد و توضیح داد: در انگلیسی واژه های  Rights و duties تعرف شده است. Rights به معنی حقوقی است که برخورداریم و duties  وظایفی است که بر عهده ما قرار دارد. متاسفانه در کشور ما یکی از ایرادات موجود به دلیل ساختار‌های کلان سیاسی است.

او گفت: برای ما همیشه وظایف و تکالیف تعریف شده است ولی بحث حقوق  مطرح نمی‌شود.  گهگاه اگر بخواهیم دنبال حقوق خود باشیم راهی نداریم و گاهی حتی اگر حقمان را بخواهیم باید تاوان بپردازیم. اگر بایدها و نبایدها توسط هر کس در هر حرفه و در هر شغل به درستی اجرا شود و فرد در قبال آن مسئولیت بپذیرد جامعه رو به بهبود خواهد رفت.

بار سنگین مسئولیت اجتماعی برای مسئولان کشور

 سلحشوری افزود: برای مثال از نظر من نمایندگی مجلس کاری تمام وقت است. چون کارهای بسیاری بر دوش نمایندگان مجلس قرار دارد. اما می‌بینیم که بعضی، در کنار وظیفه خود به عنوان نمایندگان مردم به کارهای جانبی مانند تدریس مشغولند  و حتی فعالیت‌های شخصی خود را انجام می‌دهند. چطور نماینده مجلس می‌تواند همزمان با مسئولیتی که پذیرفته به کارهای جانبی بپردازد؟ این مسئله نشان می‌دهد که فرد از دایره مسئولیت خود بیرون زده است و آن را به طور کامل و تمام انجام نمی‌دهد و وقت خود را در جای دیگر هزینه می‌کند.

او با اشاره بر مسئولیت سنگین اجتماعی که بر عهده شورای نگهبان قرار دارد، بیان کرد: با توجه به حوزه فعالیت افراد، تاثیرگذاری مسئولیت اجتماعی آنان متفاوت است. رانندگی بد یک راننده فقط به محیط اطراف خود او صدمه می‌زند اما وقتی شخصی در سطح کلان ملی تصمیم‌گیری می کند کل سیستم را تحت تاثیر قرار می‌دهد. با توجه به تاثیرگذاری افراد و نهادها اگر وظیفه‌ای که بر عهده آنان قرار دارد درست انجام نگیرد، سیستم تعادل خود را از دست خواهد داد و نمی تواند کارکردی مناسب داشته باشد.

قانون‌گریزی شهروندان نتیجه بی‌مسئولیتی مسئولان

وی ادامه داد: در کشور ما هر کس موظف است به رعایت قانون که در واقع مسئولیت اجتماعی محسوب می‌‍شود.  اما می‌بینیم گریز از قانون بسیار گسترده است و اغلب ما این  قانون‌گریزی را داریم.

این مدرس دانشگاه در مورد قانون‌گریزی مسئولان کشور گفت: در مطالعاتی که داشتم به مطلبی برخوردم که نوشته بود مسئولین و مقامات ایرانی خود را موظف به رعایت قانون نمی‌دانند و فراتر از قانون عمل می‌کنند یا آن را دور می زنند و اساساً برای قانون اعتباری قائل نیستند. در نتیجه مردم در سطح خرد می‌خواهند اعتراض خود را نسبت به این امر نشان دهند و به همین دلیل دست به بی قانونی می‌زنند. برای مثال چراغ قرمز را رد می‌کنند.

او گفت: وقتی در سطح کلان افرادی که مسئولیت اجتماعی دارند به خوبی به آن عمل نکنند در سطح خرد نیز افراد جامعه و شهروندان قانون گریز می شوند. به همین دلیل وظیفه ماست تا آنگونه که باید، فعالیت خود را به درستی انجام دهیم.

«اینجا ایران است» پس….

وی گفت: بارها از دوستان جامعه‌شناس خود عبارت «اینجا ایران است» را شنیده ام! یعنی هر زمان به هم ریختگی و یا نامطلوبی را می‌بینند می‌گویند «اینجا ایران است»! من با این عبارت مشکل دارم. این مصداق عدم پذیرش مسئولیت است. «اینجا ایران است» پس هر خلافی می‌توان کرد. «اینجا ایران است» پس می‌توان از زیر کار فرار کرد. «اینجا ایران است» پس همه چیز به هم ریخته و ناهماهنگ است.

او افزود: کسی نمی‌گوید که «اینجا ایران است» و من باید کار خود را به درستی انجام دهم و کمک کنم تا دیگران هم کار خود را به درستی انجام دهند. هر کدام به جای خود باید وظایف خود را به انجام برسانیم چون این ایران باید درست شود. ما به عنوان انسان‌های عاقل که تجربه‌هایی را در طول سال‌ها به دست آورده‌ایم باید بدانیم که وظیفه اجتماعی ما حکم می‌کند در قبال کاری که انجام می‌دهیم مسئول باشیم.

همت فردی راه رسیدن به جامعه مسئولیت‌پذیر

او در ادامه از عدم مسئولیت‌پذیری نسل جوان ایران گفت و توضیح داد: بارها جوانان برای پیدا کردن کار به من مراجعه کردند و اگر کاری به آنها پیشنهاد کنیم می‌گویند حاضر نیستیم به چنین کاری مشغول شویم! در حالیکه مسئولیت اجتماعی حکم می‌کند تا این جوانان در جایی که مفید هستند فعالیت کنند و کار خوب فقط پشت میز نشینی نیست.

وی ادامه داد: فقط کسانی که تلاش می‌کنند و خود را به خطر می‌اندازند و هم در قبال جامعه و هم در قبال زندگی، خود را مسئول می‌دانند موفق هستند.  بنابراین رسیدن به جامعه ایده‌آل نیازمند یک همت فردی است؛ چه در خانواده چه در مدرسه و چه در رسانه.

رسانه ملی و لزوم آموزش مسئولیت‌پذیری

 نماینده مجلس تهران با انتقاد از عملکرد رسانه ملی بیان کرد: تلویزیون ما در حال حاضر چه آموزش‌هایی دارد؟ فکر نمی‌کنم برنامه‌ای داشته باشد به نحوی که بتواند جوانان، زنان و کل اعضای خانواده را جلب کند و مخاطب را پای تلویزیون بنشاند به گونه ای که مخاطب از دیدن برنامه‌های تلوزیون لذت ببرد. وظیفه رسانه ایجاب می‌کند که با روشی درست شهروندانی مسئول بار بیاورد. رسانه‌های مکتوب و دیجیتال نیز همینطور.

وی گفت: ما در حال حاضر در عصر اطلاعات قرار داریم. در این عصر، اطلاعات در لحظه به دست می‌آید و باید بر اساس آن جامعه را اصلاح کرد. گاها فکر می‌کنم که فیلم‌های خارجی چقدر خوب تماشاگر را آموزش می‌دهند برای مثال چقدر خوب کتابخوانی را تبلیغ می‌کنند.

 همه ما بیزار از کتاب شده‌ایم

 او افزود: در یکی از سفرهای خود به یکی از کشورهای اروپایی به همراه همکاران می دیدیم که مسافران از کودک ۱۵ ساله تا سالمندان در مسیر سفر تا رسیدن به مقصد کتاب می‌خواندند. اما در جامعه ما انگار همه بیزار از کتاب شده‌ایم. چون نسبت به همین مسئولیت خود برای دریافت آگاهی نیز بی‌تفاوت هستیم.  البته فکر می‌کنم در سال‌های اخیر جامعه از آن حالت کرختی و بی‌خیالی که چند سال گذشته گرفتار آن بودیم خارج شده اما تبدیل شده است به یک جامعه شورشی که ممکن است به خود نیز آسیب بزند.

سلحشوری ادامه داد: به یاد دارم در گذشته نتیجه صحبت‌های روانشناسانی که در رسانه ملی حضور می‌یافتند این می‌شد که بچه‌ها و فرزندان نباید مسئولیتی بر عهده داشته باشند. تمام بار مسئولیت بر دوش پدر و مادرها قرار می‌گرفت در صورتی که اگر پدر و مادر تکالیف و وظایفی دارند در مقابل آن حقوقی نیز دارند. در حالی که روانشناسان ما حق را برای کودک تعریف می‌‎کردند ولی وظیفه‌ای برای آنان در نظر نمی‌گرفتند. در نتیجه به تدریج جامعه به سمتی رفت که ما خود واژه فرزندسالاری را به وجود آوردیم.

دلزدگی اجتماعی نتیجه مسئولیت‌گریزی عامدانه

 نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی دلزدگی اجتماعی در جامعه را نتیجه مسئولیت‌گریزی عامدانه افراد دانست و گفت: برخی از ما ایرانیان این عادت را داریم که مسئولیت خود را بر روی گردن دیگری بیاندازیم. در محیط های کاری چنین مواردی بسیار به چشم می‌خورد که نمونه‌ای از گریز از مسئولیت‌پذیری است.

او ادامه داد: می‌توان آن را عدم مسئولیت‌پذیری آگاهانه دانست که بسیار مخربتر است و باعث می‌شود یکپارچگی اجتماعی کاسته شود و از بین برود، تخاصم به وجود بیاید و در نهایت جامعه را از یک کنش‌گری و حالت تعادل خارج کند و باعث دلزدگی اجتماعی شود.

سلحشوری در پایان گفت: نبود آموزش و یادگیری همراه با عمل توسط افراد باعث شده گرفتار معضلات دیگری مانند طلاق شویم. نهادهایی که مسئولیت تربیت و جامعه‌پذیری افراد را بر عهده دارند نهاد خانواده، آموزش و پرورش و رسانه هستند. اما ما شاهد هستیم که در حال حاضر کار کرد هیچ کدام از این نهادها آن گونه که باید و شاید نیست. اگر آموزش توسط این نهادها به شکل صحیح و کاربردی انجام شود و ما از شعار بپرهیزیم و به صورت عملی وظایف اجتماعی خود را اجرا کنیم، شاهد آغاز مسئولیت‌پذیری مردم خواهیم بود.