بهداشت و پزشکی

نقش روزه در بهداشت روان و سلامت روانی انسان

#روزه #بهداشت_روان #دانستنی #بیشتر_بدانیم

واژه‌ی بهداشت (Health) در یک تقسیم بندی کلی به دو نوع «بهداشت روانی» و «بهداشت جسمی» تقسیم می‌شود، البته آن ها خیلی از هم بیگانه نیستند بلکه، همپوشی‌های زیادی باهم دارند یعنی بر یکدیگر بسیار تأثیر می‌گذارند. بهداشت روانی از آن جهت که رابطه مستقیمی با عملکرد فردی – اجتماعی و آسیب‌های روانی – اجتماعی دارد، از اهمیت بیشتری برخوردار است چرا که درصد قابل توجهی از بیماری‌های جسمانی، ریشه روان‌شناختی دارند و بهره‌مندی از بهداشت روانی می‌تواند بر سلامت جسم اثر مثبتی داشته باشد. از آن سو، سلامت جسم نیز بستر مناسبی برای رسیدن به احساس امنیت درون، سلامت ذهن و آرامش روان است.

اگرچه تعاریف بسیاری درباره‌ی بهداشت روانی ارائه شده است؛ اما در یک جمله، بهداشت روانی را می‌توان این گونه تعریف کرد: بهداشت روانی؛ یعنی داشتن احساس آرامش، امنیت درون و به دور بودن از استرس، اضطراب، تنش، افسردگی و تعارض‌های مزمن روانی دیگر. به عبارت دیگر، بهداشت روان عبارت است از تأمین رشد و سلامت روانی فردی و اجتماعی، پیشگیری از ابتلا به اختلال روانی، درمان مناسب و بازتوانی آن.

یکی از مواردی که می‌تواند در ایجاد آرامش روانی و تأمین بهداشت روانی به انسان کمک نماید، یاد و ذکر خداوند می‌باشد. ایمان به خدا، نوعی قدرت معنوی به انسان می‌بخشد که او را در تحمل سختی‌ها، کمک می‌کند و نگرانی و اضطراب را از وی دور می‌سازد. روزه و انجام سایر برنامه‌های عبادی، از مصادیق روشن ایمان به خدا، ذکر و یاد او می‌باشد. روزه شهوات را به شدت، کنترل کرده، ذهن و جسم انسان را خالص نموده و تفکر درباره‌ی خالق، را تقویت می‌کند و باعث استحکام شخصیت انسان می‌گردد.

در آموزه‌های دین و تعالیم اسلامی نیز بر این نکته در قالب سخنان معصومین (ع) تأکید شده است که به برخی از آن ها اشاره می‌کنیم:

پیامبر اعظم (ص) می‌فرمایند: « کسی که دوست دارد ناآرامی سینه‌اش کاهش یابد، ماه رمضان و سه روز از هر ماه را روزه بدارد.»

حضرت در سخن دیگری می‌فرمایند: « ای گروه جوانان! هر کس از شما توانایی ازدواج دارد، ازدواج کند و هر کس که برایش مقدور نیست، بسیار روزه بگیرد زیرا روزه از نیروی شهوت می‌کاهد.»

بر اساس تحقیقات مختلفی که در گذشته و حال انجام گرفته، روزه‌داری در تأمین سلامت روانی و بهبود وضعیت روحی و روانی افراد نقش دارد. البته روزه می‌تواند هم نقش پیشگیری و هم نقش درمانی داشته باشد. به عبارت دیگر، روزه هم می‌تواند از بروز بسیاری از ناهنجاری‌های روحی و آشفتگی‌های روانی پیشگیری به عمل آورد و هم می‌تواند در درمان بسیاری از آشفتگی‌های روحی و اختلالات روانی مؤثر واقع شود.

در ادامه به برخی از موضوعاتی که روزه در آن ها نقش دارد اشاره می‌کنیم:

روزه و تقویت اراده

انسان موجودی است دارای اراده و اختیار، لذا هم می‏ تواند بر کارهای زشت و غیرقانونی دست زند و هم قادر است کارهای خوب و پسندیده انجام دهد. به عبارت دیگر، انسان هم دارای شهوت، هوس و نفسِ سرکش است که او را به سوی زشتی و بدبختی می کشاند و هم از نیروی خرد و عقل بهره‏ مند است که وی را به جانب سعادت و نیک‏ بختی هدایت می‏ کند.

بر سرِ این دو راهی آنچه وی را در پیروی از فرمانِ خِرد و فطرتِ پاک انسانی و پاگذاری روی خواست‌های نفس سرکشیده و هواهای لجام گسیخته ‏ی شهوت حیوانی، توان‏مند می‏ سازد، شناخت آفریدگار یکتا و پیروی از دستورهای نجات‏ بخش اوست و بدون شک یکی از مهم‏ ترین دستور‏العمل‏ های خداوند بزرگ، فریضۀ روزه است. انسانی که در روزهای روزه‏ داری با آن که در میان نعمت‏ های فراوان و غذاهای متنوع غرق است و برای بهره ‏برداری از انواع لذت‏ های شهوانی و جنسی، توانایی دارد، وقتی به امر خداوند حکیم از خوردن همه آن نعمت‏ ها و غذاها دست کشیده و روی تمام لذایذ جنسی پا می‏ گذارد، در حقیقت توفیق ‏یافته تا مهار نفس سرکش را در اختیار خود گرفته و بر دهان اسب چموشِ خواست‏ های درونیش، لجام زند؛ پس روزه در واقع، اراده‏ ی انسان را قوی ساخته و مهارِ نفس سرکش را در اختیار او قرار می ‏دهد.

روزه و اضطراب

اضطراب در حد معقول و عادی آن که در همه افراد وجود دارد، نه تنها مضرّ نیست، بلکه می ‏تواند موجب احساس مسئولیت، جدّی بودن در کار، بروز مکانیزم‏ های سازش روانی و خلاقیت گردد. آنچه معمولاً از شنیدن واژه اضطراب به ذهن می‏ آید، نوع بیماری اضطراب است که بیش از حد و مداوم است و با از بین بردن امکانات روانی فرد، موجب ناکامی و درماندگی وی و ایجاد اختلال‏ های گوناگون می‏ شود. مهم‏ ترین عاملی که براساس نظریه تحلیل روانی، علت همه بیماری‏ های روانی محسوب می‏ شود، همین اضطراب است.

به شهادت آزمون‏ های میدانی، تجربی و تجارب فردی، افراد متدیّن و مذهبی، فشارهای روانی و اضطراب‌های کمتری را در زندگی تحمل می‏ کنند؛ دین‌داران هم به لحاظ نوع نگرش منسجم و عاقبت نگری که نسبت به زندگی و مرگ دارند و هم به دلیل آن‌که از حمایت اجتماعی و روانی صمیمانه ‏تری در جامعه مذهبی خود برخوردار می‏ شوند، توانایی روانی بیشتری در مقابله با ناگواری‏ ها و مشکلات زندگی از خود نشان می‏ دهند.

نقش امید به آینده و اعتقاد به عادلانه و هدفمند بودن نظام خلقت، در جلوگیری از بسیاری بدبینی ‏ها و ناامیدی‏ های شدید که گریبان‌گیر افراد و جوامع غیر دینی است، انکار ناپذیر است. مفاهیم و آموزه‏ های دینی، همچون توکل، تقدیر الهی و… فرد دیندار را در دو راهی‏ ها و تصمیم‏ گیری ‏های مشکل، از استرس‏ ها و اضطراب‏ های بیماری ‏زا دور نگه می ‏دارد.

تأثیر هر یک از اعمال عبادی به خصوص روزه، علاوه بر تقویت جنبه‌ی روحانی و معنوی انسان و تحکیم ایمان، در تقویت اراده و بالا بردن سطح اعتماد به نفس و در نتیجه، حفظ آرامش و بهداشت روانی فرد و جامعه قابل توجّه است و در کاهش اضطراب و ناراحتی‏ های درونی فرد تأثیر گذار است.

روزه و وسواس

یکی از بیماری‏های رایج که در ادبیات روان شناسی امروز، از اختلالات اضطرابی به شمار می‏آید، وسواس فکری و عملی است، وسواس‏های فکری شامل اندیشه‏ ها، تکانه‏ ها، و عقاید ناخواسته و مداومی هستند که شخص احساس می ‏کند، نمی‏ تواند از آن ها دوری کند، اما وسواس‏ های عملی رفتارهای نامعقولی را در بر می‏ گیرد که به صورتی ثابت و تکراری ‏انجام می‏ شوند. در مواردی که فرد تشخیص می‏دهد وسواس ‏های فکری و عملی غیر منطقی هستند، ممکن است تمایل یا کوشش برای مقاومت در برابر آن ها داشته باشد، امّا هنگام تلاش برای پیشگیری از یک وسواس عملی، فرد ممکن است احساس اضطراب یا تنش شدید داشته باشد که غالباً با تسلیم در برابر وسواس عملی از آن رها می ‏شود.

برای درمان وسواس ‏های فکری و عملی، علاوه بر شیوه‏ های متعدد درمانی که در این زمینه وجود دارد، می ‏توان تأثیر روزه در مقابله با بروز یا پیشرفت وسواس را از دو جهت مورد ملاحظه قرار داد:

الف) کاهش اضطراب

بسیاری از وسواس‏ ها در نتیجه استقرار اضطرابی مزمن در روان فرد پدید می‏ آید و تشدید می‏ شود؛ حال با توجه به نقش دینداری و به خصوص اعمال عبادی در کاهش اضطراب ‏ها ـ چنان که ذکر شد ـ می‏ توان از روزه‏ داری، این انتظار را داشت که تأثیر مثبتی بر کاهش یا پیش‏گیری از وسواس‏ ها داشته باشد.

ب) تقویت اراده

یکی از عوامل اصلی در تداوم عمل وسواسی، ناتوانی فرد در مقابله و مقاومت در برابر اضطراب ناشی از ترک عمل وسواسی خویش است؛ به گونه‏ ای که فرد تصور می‏ کند، هیچ گاه نمی‏ تواند آن را ترک نماید؛ بنابراین، به هر طریق که ممکن است قدرت اراده و اعتمادبه‏ نفس شخص را تقویت نمود، می‏ توان به درمان واقعی و اساسی وسواس کمک نمود.

فرهنگ اسلام مشحون از مباحث نظری و برنامه ‏های تربیتی و اخلاقی است که بر محور اختیار و اراده انسان استوار است؛ به علاوه بعضی فرایض مذهبی چون روزه که ماهیت آن ها خودداری از ارضای فوری برخی تمایلات و نیازهای سطح پایین است، به تقویت این نیرو کمک می‏ رساند روزه‏ داری را می‏ توان به عنوان یک روش روان‌درمانی از نوع رفتار درمانی ‏قلمداد کرد که برای تقویت اراده و ایجاد تغییر در رفتارها، روش تمرین عملی روزانه در طی یک برنامه مستمر یک ماهه را به کار گرفته است. مکانیسم تقویت اراده در روزه‌داری، تنها محدود به بعد رفتاری آن نیست؛ بلکه بعد ذهنی و شناختی آن، یعنی انگیزه‌ی روزه گرفتن نیز تأثیر بسزایی در انجام و استمرار این نوع رفتار ارادی و در نهایت تقویت اراده‌ی انسان دارد.

روزه و افسردگی

اختلالات افسردگی از جمله شایع ‏ترین اختلالات روانی است که در بیماران به صورت‏ های مختلف با شدّت و ضعف وجود دارد؛ اختلالات مهم افسردگی را می‏ توان به دو نوع زیر تقسیم نمود:

  1. ۱. افسردگی شدید؛ افرادی که دستخوش یک یا چند حمله افسردگی عمیق، بدون وجود حمله‏ های «مانی» می‏ شوند، تحت عنوان افسردگی شدید معرفی شده ‏اند. از مهم‏ ترین نشانه‏ های افسردگی شدید، به بی‏ خوابی‏ شدید، کاهش سطح انگیزه و انرژی، احساس بی ‏ارزشی، مشکل در تفکر و تمرکز، احساس مداوم اندوه و ناامیدی و… است.
  2. ۲. افسردگی دو قطبی: اختلال افسردگی دو قطبی بر اساس نامی که برای آن انتخاب شده است، هم شامل حمله «مانی» و هم حملات افسردگی است. حمله مانی نوعی تغییر خلق ناگهانی است؛ به طوری که فرد مبتلا، ناگهان شادی بی‏ حد و حصری ‏نسبت به آنچه انجام می‏ دهد یا در فکر انجام دادن آن است، احساس می‏ کند. این شادی افراطی معمولاً با تحریک ‏پذیری شدید همراه است و غالباً با پرگویی، بیش فعالی، پرش اندیشه، بی‏ خوابی، حواس پرتی و رفتار بی‏ ملاحظه و بی‏ پروا همراه می‏ شود.

قرائن و شواهدی وجود دارد که نشان می‏ دهد، روزه‏ داری در تسریع امر بهبود بیماران مبتلا به اختلال افسردگی، نقش کلیدی دارد و تغییرات رفتاری و فیزیولویکی حاصل از روزه‌داری، با روند بهبود این بیماران هماهنگ می‌باشد.

روزه داری با دو شیوه‌ی درمانی می‏ تواند به بهبود بیماران افسردگی کمک نماید:

  1. تغییر برنامه خواب- بیداری

روزه داری در طول یک ماه، یک نوع تغییر در سبک زندگی انسان ایجاد می‌کند. گزارش شده که جلو کشیدن زمان خواب بیمار به مدت ۳ تا ۵ ساعت در طی ۲ تا ۴ روز، می ‏تواند آثار ضد افسردگی ایجاد کند. بیدار شدن برای سحری و انجام فرائض عبادی در سحرگاهان در روزه‏ داری اسلامی، می ‏تواند بر مبنای تغییر برنامه خواب در طول یک ماه، تأثیرات ضد افسردگی خود را اعمال نماید که اگر تا مدتی دوام یابد و در صورتی که با سایر توصیه‏ های ‏اسلام در زمینه خواب و بیداری در طول ماه‏ های دیگر سال توأم شود، موجب استمرار آثار حاصل شده می‏ گردد.

  1. محرومیت از خواب

امروزه یکی از روش‏ های درمانی در بیماران افسرده، محرومیت از خواب است که می‏ تواند به دو شکلِ محرومیت کامل از خواب و محرومیت از خواب رِمْ (REM) صورت گیرد؛ برخی پژوهش‌ها ثابت کرده است که محرومیت کامل یا نسبی از خواب، منجر به بهبود قابل ملاحظه‏ ای در ۳۰ تا ۵۰ درصد بیماران افسرده شدید می‏ گردد. بیداری سحرگاهان در روزه‏داری برای سحری خوردن و انجام فرائض عبادی‏ که ساعاتی را به خود اختصاص می ‏دهد، در اصل نوعی محرومیت از خواب رِمْ به شمار می‏ آید، که ادامه آن در طول یک ماه، می ‏تواند تأثیرات بارز ضد افسردگی داشته باشد.

روزه‌ و تقویت‌ حافظه‌

اگرچه برای تقویت حافظه راهکارهای گوناگونی در منابع علمی و روان شناختی وجود دارد، اما کسانی‌ که‌ روزه‌ می‌ گیرند نیاز چندانی‌ به‌ تمرینات‌ تقویت‌ حافظه‌ ندارند؛ زیرا یکی‌ از فواید روزه، تقویت‌ حافظه‌ است.

امیرالمؤمنین علی (ع) در این زمینه می‌فرماید: « سه‌ چیز بلغم را از بین می برد و حافظه‌ را تقویت‌ می ‌کند: مسواک ‌کردن‌ دندان‌ها، روزه‌ گرفتن، خواندن‌ قرآن.»

پیامبر اعظم (ص) نیز در روایتی می‌فرمایند: « پنج چیز فراموشى را بر طرف می کند، به حافظه مى‏ افزاید و بلغم را از بین مى‏ برد: مسواک، روزه، خواندن قرآن، عسل، کندر.»

اثر روزه‌ در ازدیاد حافظه‌ یک‌ تأثیر فیزیولوژیک‌ است‌ که‌ در نتیجه‌ی رسیدن‌ غذای‌ پاک‌ به‌ سلول‌های‌ مغز بعد از چند ساعت‌ بی‌ غذایی‌ رخ‌ می ‌دهد.

روزه و تعدیل غریزه‌ی جنسی

همه‌ی غرایز انسانی از جمله غریزه‌ی جنسی علاوه بر جنبه‌ی جسمانی، دارای یک بعد ذهنی و روانی نیز هستند. هم رشد جنسی و هم میل و فعالیت جنسی انسان در کنار عوامل جسمی دورنی ناشی از فعالیت غدد جنسی و ترشح هورمون‌های جنسی، از حالات روانی و نگرش‌های ذهنی و عوامل محیطی نیز تأثیر می‌پذیرد که روزه‌داری به سبب ماهیتی که دارد از لحاظ روانی تأثیر می‌گذارد و جلو فزون‌طلبی غریزه‌ی جنسی را می‌گیرد. از سوی دیگر، ضعف ناشی از روزه‌داری از لحاظ جسمانی تأثیر می‌گذارد و از شدت فعالیت غدد جنسی و ترشح هورمون‌های جنسی می‌کاهد. در تعالیم اسلامی و آموزه‌های دینی نیز به نقش روزه در تعدیل میل جنسی تأکید شده است.

علاوه بر مطالبی که عرض شد، بر اساس تحقیقات تجربی و میدانی مختلفی که انجام شده روزه‌داری موجب افزایش عزت نفس، ارتقای خودباوری، تقویت اعتماد به نفس، افزایش توان و مقاومت افراد در برابر مشکلات و ناملایمات زندگی، بهبود در عملکرد فردی و اجتماعی، کاهش رفتارهای خود تخریبی از جمله پرخاشگری و خودکشی، پرورش وجدان، تقویت خودکنترلی، افزایش سطح صبر، تغییر رفتار و احیای شخصیت سالم انسان مؤثر بوده است.

منبع: مرکز ملی پاسخ به سؤالات دینی

مقالات تصادفی :

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Close