کشورهای اروپایی به دنبال خروج از برجام/ پایان یک مهمانی نه چندان دوستانه

«دانستنی آنلاین»- احسان انصاری:شاید زمانی که محمد جواد ظریف و وزرای کشورهای غربی در حال گرفتن عکس پس از امضای برجام بودند کمتر کسی فکر می کرد این تنها یک مهمانی دوستانه خواهد بود که پس از مدتی غیر دوستانه خواهد شد.عکس هایی که اگر چه جهان را در بهت و سکوت فرو برده بود اما آنچه پس از امضای برجام گذشت در تصور هیچ کدام از امضا کنندگان برجام نمی گذشت.

جان کری هیچ گاه فکر نمی کرد هیلاری کلینتون در انتخابات ریاست جمهوری از ترامپ شکست خواهد خورد و قدرت در آمریکا در اختیار نئومحافظه کارانی مانند ترامپ،بولتون،پمپئو و… می افتاد. اتفاقی که در عمل رخ داد و ترامپ پس از به قدرت رسیدن از برجام خارج شد.

در چنین شرایطی و پس از خروج ترامپ از برجام کشورهای اروپایی به صورت کج دار و مریز برجام را تا به امروز علی رغم فراز و نشیب هایی که داشت ادامه دادند. با این وجود به تازگی روزنامه گاردین چاپ انگلیس در گزارشی خبر از نقض برجام توسط کشورهای اروپایی داده است.

جزئیات جدید از اقدامات کشورهای اروپایی درباره برجام

گاردین اعلام کرد بریتانیا، آلمان و فرانسه با خودداری از برچیدن تحریم مربوط به فعالیت‌های موشکی جمهوری اسلامی در ماه اکتبر، برای اولین بار برجام را نقض خواهند کرد. توجیه تروئیکای اروپا برای این اقدام، نقض توافق برجام از سوی ایران، فروش پهپاد به روسیه در جریان لشکرکشی پوتین به اوکراین، و احتمال فروش موشک‌های بالستیک به روسیه است.

براساس گزارش گاردین برجام شامل مجموعه‌ای از به اصطلاح بندهای غروب است که طبق آنها باید یک سری از تحریم‌های غرب برداشته شود. اما هنگام امضای برجام، پیش‌بینی نشده بود این توافقنامه در سطحی چنان گسترده نقض خواهد شد. سقف غنی‌سازی اورانیوم برای ایران طبق برجام سه و ۶۷ صدم درصد در نظر گرفته شده بود اما جمهوری اسلامی در حال حاضر اورانیوم را به میزان ۶۰ درصد غنی‌سازی می‌کند.

بر اساس یک قطعنامه سازمان ملل قرار است تحریم‌های اروپا علیه ایران در ١٨ اکتبر سال جاری منقضی شوند. این تحریم‌ها از جمهوری اسلامی خواستند فعالیتی در زمینه توسعه موشک‌های بالستیک دارای قابلیت حمل جنگ‌افزارهای هسته‌ای انجام ندهد.

طبق تحریم‌های مزبور، هیچکس حق خرید، فروش، یا انتقال پهپاد و اجزای تشکیل‌دهنده‌اش به ایران بدون اجازه قبلی از شورای امنیتی سازمان ملل متحد را ندارد.

این در حالی است که رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در روزهای گذشته گفت توافق برجام در حال حاضر «در وضعیت بسیار بدی» قرار دارد و عملا یک «پوسته خالی» است که اگرچه کسی پایان آن را اعلام نکرده اما هیچ فعالیت دیپلماتیکی حول آن انجام نمی‌شود.

آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در تازه‌ترین اظهارنظر درباره توافق با ایران گفت: «با آن که ما همچنان مایل به پیدا کردن مسیرهای دیپلماتیک هستیم، هیچ توافقی در چشم‌انداز نیست».

او درباره روابط آینده آمریکا با ایران گفت واشنگتن جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اقداماتش قضاوت می‌کند.

کشورهای اروپایی و اهرم مکانیسم ماشه

از مدت ها قبل مشخص بود که یکی از ابزارهای کشورهای اروپایی برای فشار به ایران استفاده از مکانیسم ماشه است.شرایط برجام به صورت درآمده که به نظر می رسد دیگر برجام قابل احیا نیست مگر اینکه برجام جدیدی بین طرفین به وجود بیاید و ایران و کشورهای غربی به یک توافق جدید دست پیدا کنند.در شرایط کنونی که همه مسیرها برای احیای برجام بسته شده راحت ترین کار برای کشورهای اروپایی فعال کردن مکانیسم ماشه علیه ایران است.

واقعیت این است که از نظر حقوقی به هر بهانه ای می توان مکانیسم ماشه را فعال کرد. این در حالی است که در شرایط کنونی بهانه های زیادی برای این کار وجود دارد.کشورهای اروپایی می توانند ادعا کنند ایران تعهدات خود را در برجام نقض کرده  است. در چنین شرایطی کشورهای اروپایی می توانند مکانیسم ماشه را فعال کنند. از سوی دیگر اگر کشورهای اروپایی به این نتیجه برسند که ایران به تعهدات هسته ای خود پایبند نبوده می توانند پرونده هسته ای ایران را به شورای امنیت ارجاع بدهند و در آنجا درباره آن رأی گیری خواهد شد که آیا آنچه در درون برجام به سود ایران بوده تداوم پیدا کند یا خیر.اگر یکی از کشورهای عضو برجام مخالف این روند باشند این اتفاق رخ خواهد داد.

شرایط نیز مانند گذشته نیست که کشورهای مانند روسیه و چین بتوانند نقش آفرینی کنند و چنین تصمیمی را وتو کنند.در نتیجه وجود یک مخالف می تواند باعث شود مکانیسم ماشه از ابتدا تا انتها مسیر خود را طی کند.برای این کار دلیل حقوقی خاصی نیز وجود ندارد.

در شرایط کنونی گزارش هایی که آژانس بین المللی انرژی هسته ای درمورد ایران منتشر می کند منفی است و عنوان می کند ایران در این زمینه همکاری های لازم را انجام نمی دهد. همین موضوع می تواند دستآویزی برای یکی از کشورهای اروپایی باشد تا فعال شدن مکانیسم ماشه را استارت بزند.

براساس آنچه آژانس گزارش می کند ایران میزان غنی سازی را افزایش داده و ذخیره اورانیوم غنی شده را بیشتر کرده است و اجازه دسترسی به بازرسان آژانس در برخی سایت ها را نمی دهد.همه این مسائل بهانه است و می تواند زمینه فعال شدن مکانیسم ماشه را توسط کشورهای اروپایی به وجود بیاورد.زیاد لازم نیست دلیل ویژه ای شکل بگیرد تا این اتفاق رخ بدهد و بلکه اگر همین روند موجود ادامه پیدا کند فعال شدن مکانیسم ماشه محتمل خواهد بود.

پیامدهای فعال شدن مکانیسم ماشه

بدون تردید اگر مکانیسم ماشه فعال شود همه امتیازهایی که براساس برجام و در قالب قطعنامه2231 به ایران داده شده از بین می رود و  به قطعنامه های1929،1803 و1747 باز می گردیم.

در شرایط کنونی برجام در حالت کما قرار دارد. این در حالی است که دوران کمای برجام نیز طولانی شده است. این وضعیت مانند وضعیت مریضی است که در حالت کما قرار گرفته و  در صورتی که شانس بیاورد می تواند از حالت کما خارج شود.مریضی که در حالت کما قرار دارد هنوز زنده است و نمرده است. این وضعیت درباره برجام نیز وجود دارد و برجام هنوز نمرده است.می توان عنوان کرد برجام در فاصله کما تا مرگ قرار گرفته است.در چنین شرایطی ایران باید خلاقیت هایی از خود بروز بدهد و طرف های غربی را تشویق به مذاکره کند تا شرایط برای احیای برجام ایجاد شود. این رویکرد نیز مستلزم داشتن انعطاف و دادن امتیاز از طرف ایران است.

این در حالی است که ایران حاضر نیست به راحتی به طرف مقابل امتیاز بدهد.در ماه های گذشته که مذاکرات در جریان بود شرایطی برای توافق به وجود آمده بود که ایران این شرایط را نپذیرفت و به دنبال امتیازات بیشتری بود.این در حالی است که اگر ایران بخواهد دوباره شرایط گذشته را بپذیرد به راحتی نمی تواند افکار عمومی جامعه را درباره اینکه چرا در همان زمان این تصمیم را نگرفته اقناع کند و در این زمینه کار سختی پیش رو دارد.

اینکه دولت رئیسی بخواهد از مواضع قبلی خود عقب نشینی کند دشوار شده است. در پایان دولت حسن روحانی شرایط برای احیای برجام فراهم بود و طرفین در شرایطی قرار داشتند که برجام احیا شود. با این وجود به دلایل نامشخص این اتفاق رخ نداد و قرار شد اگر قرار است برجام احیا شود این اتفاق در دولت ابراهیم رئیسی رخ بدهد که تاکنون رخ نداده است.امروز اگر دولت رئیسی بخواهد برجام احیا شود باید شرایط جدید غرب را اعم از شرایطی که غرب برای فعالیت موشکی ایران در نظر دارد و محدودیت های فعالیت سپاه پاسداران را بپذیرد و از سوی دیگرنظارت بازرسان آژانس بر مراکز هسته ای ایران در حد پروتکل الحاقی و شاید بیشتر را نیز بپذیرد.

از سوی دیگر پول های بلوکه شده ایران را نیز به صورت قطره چکانی آزاد خواهند کرد. در نتیجه شرایط بسیار سخت خواهد بود.به دلیل اینکه شرایط سخت است این احتمال وجود دارد که ایران این شرایط را نپذیرد. این در حالی است که در گذشته که شرایط به مراتب بهتر از امروز بود ایران این شرایط را نپذیرفت و به همین دلیل امروز با چالش های بیشتری مواجه خواهد بود.اگر ایران شرایط جدید غرب را بپذیرد از نظر سیاسی و اقتصادی به این معناست که با چالش ها و ضعف های زیادی مواجه است. در چنین شرایطی طبیعی است که کشورهای غربی به دنبال سواستفاده از این وضعیت و زیاده خواهی حرکت کنند.