مهارت تفکر انتقادی چیست و تکنیک های آن کدامند؟

 انتقاد، همان اندازه که می تواند مفید باشد؛ در صورت بی توجهی به نحوه ی صحیح بیان انتقاد، مخرب نیز هست و آسیب های بسیاری را به اعتماد به نفس فرد شنونده وارد می آورد.

مهارت تفکر انتقادی علاوه بر این که به ما آموزش می دهد چه طور انتقادهایمان را نسبت به افراد بیان داریم، سبب می شود با استفاده از آن به بررسی افکار و عقاید خود و دیگران بپردازیم و به فهم روشنی دست یابیم. سؤال کردن، تحلیل کردن و معنا دادن، سه فرآیندی است که با استفاده از آن بهترین تصمیمات را اتخاذ می کنیم.

پيشينه تفکر انتقادی:

روش پرسش و پاسخ سقــراطی در 2500 سال پیش بهتـرين راهبـرد آمــوزش تفكر انتقـادی می‌باشد كه در آن، سقـراط نيــاز به تفكر را بـرای روشـنی و استـحـكام منـطق به طـور مشخـص نـشان می‌دهد. روش سقراط به وسيله افلاطون و ارسطو دنبال شد.

این تفکر به طور اساسی با «رنه دکارت» فیلسوف فرانسوی گره خورد آن‌گاه که در همه چیز خودش شک کرد. سپس به این نتیجه رسید که من شک می‌کنم پس هستم. او به اندیشه ی تحلیلی جان تازه‌ای می‌دهد. اندیشه انتقادی تحلیلی او بنای فکر قرون وسطایی را ویران کرد و با کانت فیلسوف نقاد آلمانی به اوج خود رسید و نحله کانت تحت عنوان «تفکر انتقادی» مطرح شد و به سایر علوم انسانی رسوخ پیدا کرد.

تعريف مهارت تفکر انتقادی:

بسياري از ما هنگامی که واژه انتقاد را می‌شنويم، به اشتباه آن را، خرده گرفتن و اشکال تراشی از ديگران، معنا می‌کنيم. در اين حالت اگر شخصی مورد انتقاد قرار گيرد، آن را به عنوان حمله به خود تلقی کرده و در مقابل آن ايستادگی خواهد کرد. به طور کلی، تفکر انتقادی ایجاد و پرورش یک فاصله احساسی و عقلانی بین خودتان و ایده‌ها و نظرات است (چه این نظرات متعلق به خودتان باشد چه دیگران) تا بتوانید حقیقت و اعتبار مسئله‌ای را بهتر ارزیابی کنید.

به بیان ساده‌تر «انتقاد»، يعنی نقد کردن. «نقد کردن» نيز به معنای بررسی لايه‌های پنهان و نامرئی است که از چشمان بسياری پنهان است. بنابراين انتقاد از يک فرد باعث آشکار شدن يک لايه تاريک و مبهم از رفتار شخص مورد نظر خواهد شد و او را با نقاط ضعف و کاستی‌های خود روبه رو خواهد کرد.

انواع مختلف انتقاد: انتقاد دو نوع دارد: سازنده و مخرب.

انتقاد مخرب:

هدف انتقاد مخرب، خراب کردن و آسیب زدن به اعتماد به نفس افراد و بازداشتن آن‌ها از انجام کارهای‌شان و لطمه زدن به شخصیت آن‌ها است.

یکی از بهترین نمونه‌های انتقاد مخرب این است که رئیس‌تان به شما بگوید: چطور توانستی چنین اشتباه احمقانه‌ای را انجام دهی؟ آن موقع به چی فکر می‌کردی؟ اصلاً من نمی‌دانم چرا تو را استخدام کردم.

البته چنین رئیسی فکر می‌کند با این طریق حرف زدن، کارمندش را تحریک خواهد کرد بهتر کار کند، اما کارمند از چنین رئیسی متنفر شده و کار را ترک خواهد کرد. به این دلیل که انتقادش خیلی کلی و منفی بوده و به کارمند نفهمانده است که چطور فعالیت و کارکردش را اصلاح کند، فقط او را محکوم کرده است.

انتقاد سازنده:

حال که جنبه‌ی منفی انتقاد را بررسی کردیم، ببینیم انتقاد چطور می‌تواند باعث اصلاح و پیشرفت شخص شود.

مثال قبلی از انتقاد مخرب را در نظر بگیرید. یک رئیس دانا و کار کشته می‌تواند بگوید: از گزارش شما ممنونم. می‌دانم تلاش زیادی برای تهیه آن کرده‌اید. اما داشتم فکر می‌کردم اگر کمی آن را خلاصه‌تر کرده و چند نمودار هم به آن اضافه می‌کردید بهتر می‌شد. اگر بتوانی این تغییرات را در آن بدهی و باز به من نشان دهی واقعاً متشکر خواهم شد.

تکنیک های انتقاد مؤثر:

1. انتقاد در زمان و مکان مناسب / 2. انتقاد به طور خصوصی / 3. انتقاد ملايم و پرهيز از افراط در انتقاد / 4. انتقاد جزئی و دقيق نه كلی و مبهم / 5. انتقاد از روش کار نه از خود شخص / 6. بيان انتقاد به طور فشرده / 7. انتقاد مبتنی بر واقعيت‌های عينی / 8. انتقاد در حيطه اختيارات و وظايف شخص مخاطب / 9. انتقاد در قالب پيشنهاد / 10. پرهيز از کنايه در انتقاد / 11. انتقاد با طرح اشتباهات خود / 12. پرهيز از موضع رياست در انتقاد

فعالیت هاي تشکیل دهنده ي تفکر انتقادي:

1 . تفکر فعال

تفکر انتقادي مستلزم استفاده فعال از هوش، دانش و توانایی ها براي مقابله ي مؤثر با موقعیت هاي زندگی است.  در تفکر فعال وقتی فرد با یک موقعیت تصمیم گیري و انتخاب مواجه می شود، فعالانه به جمع آوري اطلاعات می پردازد. امکانات و احتمالات مختلف را بررسی کرده با افراد با تجربه و متخصص مشورت می کند، سپس درباره ي تمامی این ها به تفکر انتقادي می پردازد. در واقع فرد فعال شده و به جاي این که به او بگویند چطور فکر کند، خودش تصمیم می گیرد.

2 . بررسی دقیق موقعیت ها با استفاده از سؤال کردن

توانایی پرسیدن سؤالات مناسب یکی از قدرتمندترین ابزارهاي تفکر است. این کار به فهم بیشتر ما کمک کرده موجب می شود تصمیمات آگاهانه تري بگیریم. سؤالاتی راجع به حقایق که مشخص کننده ي اطلاعات اساسی یک چیز است.

تفسیر

فرایندي است که طی آن سؤالاتی که در کشف ارتباط بین افکار و حوادث پیرامون ماست، به دست می آید .

تجزیه و تحلیل

فرایندي است که به وسیله ي سؤالاتی، یک موقعیت را به اجزاي تشکیل دهنده ي آن تجزیه کرده و ارتباط بین این اجزا با کل را می شناساند.

ترکیب

در این فرآیند، با به کارگیري سؤالاتی که هدف آن ترکیب ایده هاي مختلف براي یک نتیجه ي کلی است، می توان حوادث آینده را دریافت و پیش بینی نمود.

ارزیابی

 در این فرایند سؤالاتی به کار می رود که هدف آن شناخت معیارها و سپس قضاوت بر اساس آن هاست.

کاربرد

در این فرایند سؤالاتی به کار می رودکه هدف آن استفاده از اطلاعات مربوط به یک موقعیت براي موقعیت هاي دیگر است.

3 . بررسی منابع فکري، عقاید و ارزیابی آن

در بررسی منابع از خود سؤال می کنیم چرا به آن اعتقاد رسیده ایم، چطور این نظر را داریم؟ چه دلایلی براي آن داریم؟

ما اغلب بدون این که آگاهی داشته باشیم. ایده اي را بدون فکر و بررسی پذیرفته یا رد می کنیم. تفکرانتقادي به ما کمک می کند که به جاي پذیرش نظرات دیگران، آن ها را بررسی کرده، سپس در مورد پذیرش یا رد آن تصمیم بگیریم. براي این کار ابتدا باید منبع اصلی عقاید و نظرات راتشخیص دهیم، سپس اعتبار آن ها را با سؤال کردن ارزیابی کنیم تا به فهم بهتري دست یابیم.

دراین خصوص چهار منبع داریم:

مراجع قدرت: آیا آنان در این زمینه اطلاعات کافی دارند؟ اطلاعات قابل اعتماد است؟ آیا تا به حال اطلاعات غلط داده اند؟

کتب: آیا نویسنده ي آن قابل اعتماد است ؟ آیا سایرین نیز همین نظر را دارند؟ نویسنده چه دلایلی براي اثبات عقاید خود دارد؟

حقایق: اساس آن شواهد چیست؟ آیا آن حقایق نیز به نوع دیگري قابل تفسیر است؟

تجربه ي شخصی: این تجربه در چه شرایطی بوده؟ آیا امکان تحریف و اشتباه وجود داشته؟ آیا دلایل دیگري نیز وجود دارد؟

4 . دیدن موقعیت ها از دیدگاه هاي مختلف و بررسی دلایل آن

یکی از فعالیت هاي مهم، گوش دادن به نظرات دیگران، ایده هاي جدید و ارزیابی آن ها است.  هیچ کس همه چیز را ندارد.  نظر ما فقط یک نقطه نظر در مورد یک چیز است . باز بودن ایده ها و نقطه نظرات دیگران به معنی انعطاف پذیر بودن نسبت به تغییر و اصلاح نظرات خود با توجه به اطلاعات جدید است. مهارت تفکر انتقادي یا نقادانه، توانایی تحلیل اطلاعات و تجارب است.  مثلاً، چقدر تحت تأثیر شایعات قرارمی گیریم؟ چه قدر تحت تأثیر تبلیغات رسانه ها و یا حرف هاي دوستان خود قرار می گیریم؟

جهت قبول یک حرف یا خبر چه قدر تحقیق و تفحص می کنیم؟ آیا راه هاي کسب اطلاعات و تحلیل آن را می دانیم؟

آموزش این مهارت ها نوجوانان را قادر می سازد تا در برخورد با ارزش ها ، فشار گروه ها و رسانه هاي گروهی مقاومت کرده و از آسیب هاي ناشی از آن در امان بمانند.

منبع: بهزیستی اردبیل

گردآوری‌شده توسط پایگاه دانستنی آنلاین