دانستنی آنلاین: محسن خلیلی عراقی، از چهره‌های برجسته صنعت ایران، از بنیان‌گذاران گروه صنعتی بوتان و از پیشگامان تشکل‌گرایی در بخش خصوصی، در ۹۷سالگی درگذشت؛ کارآفرینی که کارنامه حرفه‌ای او، فراتر از تولید و سودآوری اقتصادی، با توسعه صنعتی، توجه به کیفیت زندگی مردم و تلاش برای تقویت نهادهای بخش خصوصی گره خورده است.
به گزارش دانستنی آنلاین؛ خلیلی عراقی را نمی‌توان صرفاً صنعتگری موفق یا کارآفرینی در پی گسترش فعالیت‌های اقتصادی دانست. اهمیت کارنامه او در این است که فعالیت صنعتی را با مجموعه‌ای از دغدغه‌های اجتماعی، اقتصادی و نهادی پیوند زد؛ رویکردی که امروزه در چارچوب مفاهیمی همچون مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR)، توسعه پایدار و ESG مورد توجه قرار گرفته است.
اگرچه نمی‌توان مفاهیم امروزی مسئولیت اجتماعی و ESG را بدون بررسی دقیق به گذشته تعمیم داد، اما مرور فعالیت‌های خلیلی عراقی نشان می‌دهد که برخی از ابعاد این رویکرد، از جمله توجه به نیازهای جامعه، توسعه زیرساخت‌های صنعتی، ایجاد فرصت‌های اقتصادی و تقویت نهادهای جمعی، در مسیر حرفه‌ای او جایگاهی مهم داشته‌اند.
مسئولیت در قبال جامعه و محیط‌زیست؛ فراتر از تولید محصول
در اوایل دهه ۱۳۳۰، هم‌زمان با شکل‌گیری شرکت بوتان، محمود خلیلی و پسرش محسن خلیلی در مسیر توسعه استفاده از گاز مایع (LPG) در مصارف خانگی گام برداشتند. در آن دوران، بخش مهمی از نیاز خانوارها به سوخت از طریق منابعی مانند هیزم و نفت تأمین می‌شد و استفاده از گاز مایع در خانه‌ها هنوز فراگیر نشده بود.
توسعه این صنعت به‌تدریج شیوه پخت‌وپز و تأمین انرژی در بسیاری از خانوارهای ایرانی را تغییر داد. گسترش دسترسی به سوخت و وسایل گازسوز، علاوه بر ایجاد فرصت‌های تازه در صنعت و توزیع، می‌توانست در کاهش وابستگی به برخی سوخت‌های سنتی و بهبود شرایط زندگی خانوارها نیز نقش داشته باشد.
این تحول را می‌توان از دو منظر مسئولیت اجتماعی و توسعه پایدار بررسی کرد:
۱. توجه به منابع طبیعی و پیامدهای محیط‌زیستی
گسترش استفاده از گاز مایع، در کنار عوامل دیگر، زمینه کاهش وابستگی بخشی از خانوارها به سوخت‌های سنتی را فراهم کرد. در روایت‌های تاریخی مربوط به شکل‌گیری صنعت گاز مایع در ایران، کمک به کاهش مصرف هیزم و جلوگیری از قطع درختان نیز از پیامدهای این تحول عنوان شده است. با این حال، تعیین میزان دقیق اثر آن بر حفاظت از جنگل‌ها، به داده‌های مستقل و ارزیابی‌های تاریخی نیاز دارد.
۲. ارتقای رفاه و کیفیت زندگی خانوارها
دسترسی به سوخت و تجهیزات مناسب برای پخت‌وپز، صرفاً یک تحول فناورانه نبود؛ این تغییر بر شرایط زندگی روزمره خانواده‌ها نیز اثر گذاشت. کاهش دشواری‌های تأمین سوخت، سهولت پخت‌وپز و فراهم‌شدن فرصت بیشتر برای فعالیت‌های دیگر، به‌ویژه برای زنانی که بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف امور خانه می‌کردند، از جنبه‌های اجتماعی این تحول بود.
از این منظر، تجربه بوتان یادآور نکته‌ای مهم در مسئولیت اجتماعی شرکتی است: گاهی اثر اجتماعی یک کسب‌وکار، تنها در قالب کمک‌های خیریه یا اجرای پروژه‌های اجتماعی نمایان نمی‌شود، بلکه در ماهیت محصول، نحوه پاسخ‌گویی به یک نیاز عمومی و پیامدهای فعالیت اقتصادی آن برای جامعه شکل می‌گیرد.
پایداری صنعتی و توجه به سرمایه انسانی
تداوم فعالیت یک بنگاه اقتصادی در طول دهه‌های متوالی، تنها به تولید، فروش و توسعه بازار وابسته نیست. توانایی سازگاری با تغییرات اقتصادی، حفظ ظرفیت‌های تولیدی، شکل‌دادن به روابط پایدار کاری و ایجاد اعتماد در میان ذی‌نفعان نیز در این مسیر اهمیت دارد.
کارنامه چنددهه‌ای محسن خلیلی عراقی در صنعت ایران را می‌توان از همین زاویه بررسی کرد. فعالیت او در توسعه بوتان و پیگیری امور تشکلی بخش خصوصی، نشان‌دهنده توجه به این واقعیت بود که صنعت، علاوه بر سرمایه و فناوری، به نیروی انسانی، همکاری سازمان‌یافته و اعتماد متقابل نیز نیاز دارد.
۱. نیروی انسانی؛ بخشی از بنیان توسعه صنعتی
در نگاه مسئولیت اجتماعی، کارکنان صرفاً نیروی اجرایی یا هزینه تولید نیستند؛ آنان از مهم‌ترین ذی‌نفعان هر بنگاه اقتصادی به شمار می‌روند. ایمنی محیط کار، احترام به نیروی انسانی، آموزش، فرصت رشد حرفه‌ای و توجه به کیفیت روابط کاری، از مؤلفه‌های اصلی این رویکرد هستند.
مرور تجربه بنگاه‌های صنعتی باسابقه، از جمله بوتان، فرصتی برای طرح این پرسش فراهم می‌کند که چگونه می‌توان میان استمرار فعالیت اقتصادی، حفظ ظرفیت‌های انسانی و ایجاد ارزش بلندمدت برای سازمان و جامعه ارتباط برقرار کرد.
البته ارزیابی دقیق عملکرد هر بنگاه در این زمینه، به مستندات مشخص درباره شرایط کار، ایمنی، آموزش و سیاست‌های منابع انسانی نیاز دارد؛ ازاین‌رو، اهمیت این مؤلفه‌ها را باید از ادعاهای اثبات‌نشده درباره عملکرد تاریخی یک سازمان متمایز کرد.
۲. کیفیت، ایمنی و پاسخ‌گویی به مصرف‌کننده
در صنایع مرتبط با انرژی و تجهیزات خانگی، کیفیت و ایمنی محصولات مستقیماً با سلامت و آسایش مصرف‌کنندگان ارتباط دارد. به همین دلیل، مسئولیت تولیدکننده با عرضه محصول به بازار پایان نمی‌یابد؛ طراحی ایمن، رعایت استانداردها، کنترل کیفیت و پاسخ‌گویی در برابر مشتریان نیز بخشی از مسئولیت اوست.
توسعه صنعت گاز مایع و تجهیزات مرتبط با آن در ایران، اهمیت این موضوع را برجسته می‌کند. در چنین صنعتی، اعتماد عمومی به‌تدریج و از طریق تجربه مصرف‌کنندگان، کیفیت محصولات و استمرار خدمات شکل می‌گیرد.
این تجربه نشان می‌دهد که مسئولیت اجتماعی، هنگامی معنا پیدا می‌کند که در فرایندهای اصلی کسب‌وکار حضور داشته باشد و از سطح شعارهای تبلیغاتی فراتر برود.
نهادسازی؛ مسئولیت اجتماعی فراتر از مرزهای بنگاه
یکی از وجوه مهم کارنامه محسن خلیلی عراقی، فعالیت مستمر او در حوزه تشکل‌گرایی و توسعه نهادهای بخش خصوصی بود. او از چهره‌های شناخته‌شده این جریان به شمار می‌رفت و در شکل‌گیری و فعالیت نهادهایی مانند انجمن مدیران صنایع و کنفدراسیون صنعت ایران نقش داشت.
این رویکرد، وجه دیگری از مسئولیت‌پذیری در عرصه اقتصاد را نشان می‌دهد: مسئولیت یک کارآفرین یا مدیر صنعتی لزوماً به محدوده شرکت و منافع مستقیم آن محدود نمی‌شود؛ او می‌تواند در بهبود محیط فعالیت اقتصادی، تقویت همکاری میان بنگاه‌ها و ایجاد بسترهای گفت‌وگو و مشارکت نیز نقش ایفا کند.
۱. تقویت تشکل‌های بخش خصوصی
تشکل‌های صنعتی و اقتصادی می‌توانند زمینه انتقال تجربه، تبادل دانش، طرح مسائل مشترک و پیگیری مطالبات صنفی را فراهم کنند. وجود چنین نهادهایی به بنگاه‌ها امکان می‌دهد که به‌جای مواجهه پراکنده با چالش‌ها، در قالبی سازمان‌یافته برای حل مسائل مشترک تلاش کنند.
نقش‌آفرینی خلیلی عراقی در انجمن مدیران صنایع، کنفدراسیون صنعت ایران و فعالیت‌های مرتبط با اتاق بازرگانی، بخشی از کارنامه او در این حوزه بود.
اهمیت این فعالیت‌ها تنها در تأسیس یا اداره یک تشکل خلاصه نمی‌شود؛ نهادسازی پایدار به تداوم مشارکت، انتقال تجربه، تقویت اعتماد و ایجاد ظرفیت جمعی برای مواجهه با مسائل اقتصادی نیاز دارد.
۲. ترویج مسئولیت جمعی در صنعت
تشکل‌گرایی را می‌توان از منظر مسئولیت اجتماعی، تلاشی برای عبور از منافع محدود و کوتاه‌مدت هر بنگاه و حرکت به‌سوی همکاری برای بهبود محیط کسب‌وکار دانست.
موضوعاتی مانند توسعه مهارت‌های تخصصی، ارتقای استانداردهای صنعتی، بهبود فضای فعالیت اقتصادی، ایجاد فرصت‌های شغلی و تقویت گفت‌وگو میان بخش خصوصی و سایر نهادها، از جمله زمینه‌هایی هستند که همکاری جمعی در آن‌ها می‌تواند اثرگذار باشد.
در این چارچوب، نهادسازی صرفاً یک فعالیت اداری یا صنفی نیست؛ بلکه می‌تواند زیرساختی برای شکل‌گیری اعتماد، مسئولیت‌پذیری و مشارکت در توسعه اقتصادی باشد.
از CSR تا ESG؛ بازخوانی یک تجربه صنعتی
امروزه مسئولیت اجتماعی شرکتی، توسعه پایدار و چارچوب ESG به مفاهیمی مهم در ارزیابی عملکرد بنگاه‌های اقتصادی تبدیل شده‌اند. سرمایه‌گذاران، مشتریان، کارکنان و جوامع محلی، بیش از گذشته درباره پیامدهای فعالیت شرکت‌ها، نحوه مدیریت ریسک‌ها و میزان پاسخ‌گویی آن‌ها پرسش می‌کنند.
در این میان، ESG سه حوزه محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیت شرکتی را در ارزیابی عملکرد سازمان‌ها مورد توجه قرار می‌دهد. مسئولیت اجتماعی نیز بر نحوه تعامل بنگاه با ذی‌نفعان و آثار تصمیم‌ها و فعالیت‌های آن بر جامعه تأکید دارد.
مرور کارنامه محسن خلیلی عراقی از این منظر، به معنای نسبت‌دادن مستقیم چارچوب‌های امروزی به فعالیت‌های او نیست؛ بلکه فرصتی است برای بازخوانی تجربه یک صنعتگر در پرتو پرسش‌هایی که امروز اهمیت بیشتری یافته‌اند:
یک بنگاه اقتصادی چگونه می‌تواند میان سودآوری و پاسخ‌گویی اجتماعی ارتباط برقرار کند؟
محصول و خدمت یک شرکت چه تأثیری بر کیفیت زندگی مردم دارد؟
سازمان‌ها چگونه می‌توانند اعتماد کارکنان، مشتریان و جامعه را حفظ کنند؟
تشکل‌های صنعتی چه نقشی در تقویت همکاری، شفافیت و مسئولیت جمعی دارند؟
چگونه می‌توان از دستاوردهای اقتصادی فراتر رفت و آثار واقعی فعالیت بنگاه را بر جامعه و محیط‌زیست سنجید؟
این پرسش‌ها نشان می‌دهند که پایداری، صرفاً به انتشار گزارش یا گردآوری مجموعه‌ای از شاخص‌ها محدود نیست. پایداری زمانی معنا پیدا می‌کند که در تصمیم‌های مدیریتی، شیوه تولید، روابط کاری، تعامل با ذی‌نفعان و برنامه‌ریزی بلندمدت سازمان حضور داشته باشد.
میراثی برای فردا؛ صنعت، انسان و مسئولیت
درگذشت محسن خلیلی عراقی، فرصتی برای بازاندیشی در معنای کارآفرینی و نقش صنعت در توسعه ایران است. کارنامه او، از توسعه صنعت گاز مایع و تجهیزات خانگی تا مشارکت در نهادسازی بخش خصوصی، نشان می‌دهد که فعالیت صنعتی می‌تواند فراتر از تولید کالا و ایجاد درآمد، در شکل‌گیری زیرساخت‌های اقتصادی و پاسخ‌گویی به برخی نیازهای جامعه نیز نقش داشته باشد.
البته سنجش دقیق ابعاد اجتماعی و محیط‌زیستی این میراث، نیازمند بررسی مستند دستاوردها، پیامدها و محدودیت‌های آن است. بااین‌حال، تجربه او بار دیگر اهمیت پیوند میان کارآفرینی، توسعه صنعتی و مسئولیت‌پذیری را به یاد می‌آورد.
برای کسب‌وکارهای امروز، این تجربه یک پیام روشن دارد: ماندگاری یک بنگاه تنها با میزان دارایی‌ها، حجم تولید یا سهم بازار آن سنجیده نمی‌شود؛ توانایی ایجاد ارزش بلندمدت، پاسخ‌گویی در برابر ذی‌نفعان، توجه به پیامدهای اجتماعی و محیط‌زیستی و مشارکت در بهبود محیط اقتصادی نیز در این ارزیابی اهمیت دارد.
محسن خلیلی عراقی از نسلی بود که بخش مهمی از مسیر صنعتی‌شدن ایران را در عمل تجربه کرد. یادآوری کارنامه او، در کنار گرامی‌داشت یک پیشکسوت صنعت، فرصتی است برای تأکید بر این حقیقت که توسعه پایدار زمانی امکان‌پذیرتر می‌شود که اقتصاد، انسان و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر دیده شوند.
یادش گرامی و راه تلاشگران توسعه و صنعت ایران پررهرو باد.
