در حالی روز طبیعت سال ۹۸ را پشت سر گذاشتیم که خشم طبیعت و بی مهری مادر مهربان در آستانه روز طبیعت بیش از هر چیز دیگری توجه همگان را به سمت خودش جلب کرد.
به گزارش پایگاه خبری دانستنی آنلاین، روزهای آغازین سال ۹۸، وقوع سیل، نقاط زیادی از ایران را درنوردید. از گلستان و مازندران گرفته تا شیراز و لرستان، سیل خسارتهای مالی و جانی زیادی را به مردم ایران تحمیل کرد. در همین روزهایی که مردم ایران برای پاسداشت طبیعت، آن روز را به نام روز طبیعت نامگذاری کردهاند، سامانه بارشی سنگینی در آسمان ایران فعال شد که هشدار وقوع سیل را در همه استانهای ایران در پی داشت و دارد. بیشتر از همه جا، نگرانیها متوجه خوزستانی است که ظرفیت سدهای آن پر شده و تعدادی از روستاها در نقاط پر خطر تخلیه شدهاند.
چرا مادر مهربان، بی مهری نشان داد؟
با این حال سؤال اصلی اینجاست که چرا تا این حد خسارت به خاطر وقوع سیل مشاهده شد؟ شاید در عین پیچیدگی تخمین حجم خسارتها و راهکارهای برون رفت از بحران سیلاب، ریشهیابی این مشکل آنقدرها هم پیچیده نباشد. فیزیکدان مشهور، اسحاق نیوتون ۳۰۰ سال قبل قانونی جهان شمول را بیان کرد که امروز نتیجه و شاهد مثال آن را در کوچهها و خیابانهای سیل زده کشورمان میبینیم.
قانون سوم نیوتن به ما میگوید : هر عملی در طبیعت با عکسالعملی مساوی و در جهت مخالف آن همراه است. پس کاملاً منطقی است اگر خشم امروز طبیعت را حاصل بیمهریهایی بدانیم که در سالیان متمادی نسبت به طبیعت ابراز داشتهایم. حالا سؤال اینجاست که کدام عمل این انتقام سخت را از سوی طبیعت مهربان در پی داشته است؟ ما تقاص کدام بیمهری به محیط زیست را این روزها از گمیشان گرفته تا شیراز شاهد هستیم؟
در این نوشتار میخواهیم علتهایی را که باعث شد باران، این رحمت الهی به دردسری بزرگ تبدیل شوده، بررسی کنیم. ببینم آیا امکتن داشت که از بروز چنین خسارتهایی جلوگیری شود؟
پوشش گیاهی و نابودی جنگلها
صحبت از اهمیت حفاظت از پوششهای گیاهی در جنگلها و مراتع، همیشه نقل محافل محیط زیستی بوده و هست. با این حال بروز سیل باعث شد این مسئله بیشتر از همیشه مورد توجه قرار بگیرد. نگاهی به آمار تخریب جنگلهای شمال و تعداد سیلهایی که در استان گلستان روی داده، آنقدر معنادار هست که نیازی به توضیح اضافی نداشته باشد.
جالب است بدانید در ۶۰ سال گذشته بیش از ۲۲ درصد از مساحت جنگلهای شمال ایران از بین رفته است. نابودی جنگلها که بهعنوان ذخیرهگاههای طبیعی روانابهای ناشی از بارندگی شناخته میشوند، سبب شده تعداد سیلهای ایجاد شده در گلستان در دهههای ۴۰ تا ۸۰ به ترتیب ۱۴، ۱، ۲۰، ۱۲۲، ۱۹۰ باشد. علاوه بر این، از ابتدای سال ۹۰ تاکنون بیش از ۲۸۲ سیل در استان گلستان گزارش شده است. این افزایش آمار در حالی است که کشور ما در تمام این ۶۰ سال با خشکسالی مواجه بوده و میزان بارندگیها نه تنها افزایش نداشته بلکه کاهش نیز داشته است!
این آمار نشان میدهد حفاظت از محیط زیست در عرصههای جنگلی کشور بخصوص جلوگیری از قطع بیرویه درختان تا چه اندازه در جلوگیری از بروز سیلاب حیاتی است. این شاید مهمترین نامهربانی ما با طبیعت باشد که امروز در انتقام سیلی سختی را بهصورت ما میزند. با این حال این تنها دلیل بروز خسارت نیست.
تعرض به حریم رودخانهها و غفلت از بروز سیلاب
سیل سراسری اخیر نشان داد جامعه ما نسبت به سیلاب فراموشکار است، همانطور که به اهمیت تخریب محیط زیست آگاه نیست. رویدادهایی با این وسعت هر ماه یا هر سال در یک منطقه ایجاد نمیشود، با این حال این دلیل بر نیامدن و عدم بروز آنها نیست. بستر رودخانههایی که امروز به موقعیتهای مسکونی با منظرههای ساحلی تبدیل شدهاند، در بازههای زمانی مشخص شاهد بروز سیلاب هستند حتی اگر در خاطره ما یادی از آن نباشد. چیزی که مردم و حتی برخی از مسئولان به آن بیتوجه بودهاند، مفهومی علمی به نام «دوره بازگشت» است که برای هر حادثه طبیعی مثل سیل یا زلزله تعریف میشود.
مفهوم دوره بازگشت در بلایای طبیعی
دوره بازگشت یک حادثه مثل سیلاب بر اساس بررسیهای تاریخی و زمین شناسی تعیین میشود و با دقت خوبی فاصله وقوع دو رویداد با شدت معین را تعیین میکند. دوره بازگشت چنین سیلاب سهمناکی معمولاً بیش از ۵۰ سال است و به همین خاطر، اکثر ما بروز این رویداد را به خاطر نمیآوریم. این به خاطر نیاوردن سبب شده براحتی به خودمان اجازه دهیم که وارد حریم رودخانه و مسیلهای تاریخی شویم. انگار که وجود تجهیزات ساخت و ساز سلامت دائمی ساختمانهایی را که بهاشتباه در بستر رودخانهها ساختهایم، نیز تضمین میکنند!
اتفاقی که در دروازه قرآن شیراز به وقوع پیوست و جان ۱۹ نفر از هموطنان ما را گرفت، ناشی از همین غفلت نسبت به حریم رودخانهها بود. سیلی که مهمان سرزده گاه به گاه مسیر رودخانه واقع در محله سیل آباد شیراز بود از راه رسید، غافل از اینکه محل عبور آن را با اتوبان سازی آذین کردهایم!
علاوه بر خسارتهای شدید سیل در دروازه قرآن شیراز، کم نبودند خانههایی که در سراسر کشور توسط مردم در بستر رودخانهها ساخته شده بود و به زیر آب رفت. جالب اینجاست که حتی با هشدار و خواهش مسئولان، بهاندازهای مالکان دلبسته خانههای روی آب خود هستند که از تخلیه کردن آنها و رفتن به محلهای امن امتناع میکنند.
نقش نهادهای حامی محیط زیست
سیل آغازین سال ۹۸ همانند خشکی دریاچه ارومیه و تالاب جازموریان، یکبار دیگر به ما یادآوری کرد که چوب طبیعت شاید با تأخیر، ولی هم صدا دارد و هم خسارتهای سنگین. پس همه ما باید تلاش کنیم تا به سهم خود از بروز آسیبهای بیشتر به محیط زیست جلوگیری کنیم. این کار فقط نباید مربوط به دولت باشد. این روزها نقش نهادهای غیردولتی حامی محیط زیست بهاندازه دولتها در جلوگیری از تخریب محیط زیست اهمیت دارد. به نظر میرسد در گام اول آگاهی بخشی و فرهنگ سازی در بین مردم برای جلوگیری از تخریب بیشتر جنگلها و مراتع بهترین کاری باشد که سازمانهای مردم نهاد با هزینهای کم قادر به انجام آن هستند.
حمید رضا نوری
