سید رضا جمشیدی-روزنامهنگار پایداری
رئیس کار گروه ارتباطات، ترویج و رسانه کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی اتاق بازرگانی ایران
دانستنی آنلاین:هر چهار سال یک بار، فوتبال دنیا را متحد میکند. اما در سال ۲۰۲۶، این وحدت با هزینهای سنگین برای سیارهمان همراه خواهد بود. میزبانی مشترک جامجهانی توسط آمریکا، کانادا و مکزیک، با ۱۶ شهر میزبان و مسافتی بالغ بر ۴۵۰۰ کیلومتر بین شرقیترین و غربیترین نقطه، بزرگترین چالش زیستمحیطی تاریخ ورزش را رقم زده است. برآوردها نشان میدهد ردپای کربن این رویداد به بیش از ۹ میلیون تن دیاکسیدکربن خواهد رسید؛ رقمی که معادل انتشار گازهای گلخانهای کل کشور کوچکی مانند گرجستان در یک سال است. سوال اینجاست: وقتی زمین گل میخورد، چه کسی پاسخگوی کربن به جا مانده است؟
ورزش، همواره خود را سفیر صلح و یگانگی معرفی کرده، اما امروز نوبت آن رسیده که مسئولیت اجتماعی فراتر از زمین بازی را بپذیرد. ورزش مدرن نه تنها یک رقابت، که یک «ابرصنعت» اثرگذار بر اقتصاد، فرهنگ و اکنون، محیط زیست است. غفلت از ردپای کربن در جامجهانی ۲۰۲۶، فقط یک اشتباه محاسباتی نیست؛ بلکه بیتوجهی به عدالت بیننسلی و حقوق اقلیم است. مردمانی که در کشورهای میزبان و حاشیه خلیج مکزیک زندگی میکنند، اولین قربانیان تغییرات اقلیمی خواهند بود، در حالی که کمترین سهم را در انتشار این آلایندهها دارند. این دقیقاً همان نقطهای است که مسئولیت اجتماعی در ورزش باید ورود کند: نه به عنوان یک شعار، بلکه به عنوان یک الزام استراتژیک.
اما این بحران از کجا نشأت میگیرد؟ بخش اعظم این آلودگی، یعنی حدود ۸۷ درصد، به حملونقل هوایی اختصاص دارد. تصور کنید یک تیم از اروپا برای بازی در نیویورک، سپس پرواز به مکزیکوسیتی و بعد لسآنجلس، نزدیک به ۲۰ هزار مایل مسافت را در هوا طی کند. این یعنی یک هوادار انگلیسی که تیمش را تا فینال دنبال میکند، به اندازه گرمایش یک خانه برای ۱۹ ماه، کربن تولید خواهد کرد. این عدد، فراتر از یک آمار، تراژدی انتخاب نادرست طراحی مسابقات است. علاوه بر این، زیرساختهای جدید ورزشگاهی که گاه فقط برای چند بازی ساخته میشوند، مصرف بیرویه آب و انرژی و افزایش ترافیک شهری، پیامدهای ثانویهای هستند که در محاسبات اولیه گم میشوند.
در این میان، یک عامل پنهان اما حیاتی نیز وجود دارد: «ردپای دیجیتال» پخش زنده. جامجهانی ۲۰۲۶ با بیش از ۵ میلیارد بیننده بالقوه، حجم عظیمی از داده را از طریق ماهوارهها و مراکز داده جابهجا خواهد کرد. مصرف انرژی این زیرساختهای دیجیتال، اغلب نادیده گرفته میشود اما سهم قابل توجهی در تغییرات اقلیمی دارد. این یعنی حتی کسانی که در خانه به تماشا مینشینند، بیآنکه بدانند، در این ردپای گسترده سهیم هستند.
اما آیا میتوان از این فاجعه جلوگیری کرد؟ پاسخ مثبت است، به شرط آنکه فیفا و مسئولان میزبان از «توجیههای کلیشهای» دست بکشند و وارد فاز «اقدام عملیاتی» شوند. اولین گام، بازنگری در تقویم مسابقات است. برنامهریزی هوشمندانه میتواند تیمها را به جای پروازهای رفتوبرگشتهای غیرضروری، در مناطق جغرافیایی متمرکز نگه دارد تا زمانی که مراحل حذفی فرا میرسد. همچنین، فیفا میتواند با الهام از تجربه لیگ NBA، مسیرهای سفر را بهینهسازی کند تا کمترین مسافت طی شود.
دومین اقدام ضروری، سرمایهگذاری جدی در سوختهای پایدار هوانوردی (SAF) و خرید اعتبارات کربنی معتبر است. این سرمایهگذاری باید شفاف باشد و گزارشهای آن در دسترس عموم قرار گیرد تا از «گرینواستینگ» یا گرین و اشینگ (سبزشویی تبلیغاتی) جلوگیری شود. میزبانی که ادعای پایداری دارد، باید تمامی اماکن ورزشی و هتلهای رسمی را با انرژی تجدیدپذیر تأمین کند و سیستم حملونقل عمومی رایگان برای هواداران فراهم آورد.
سومین و مهمترین بخش، فرهنگسازی و مشارکتدهی به هواداران است. هواداران باید به محیط زیست توجه کنند، مصرف محصولات یک بار مصرف را کاهش دهند و بدانند با انتخاب قطار به جای پروازهای داخلی، یا کاهش ضایعات غذایی و پلاستیکی و بطری در استادیومها، مستقیماً در کاهش کربن و توجه فرهنگی به محیط زیست نقش دارند. حتی اقدامی نمادین مانند غرس درخت به ازای هر گل زده، استفاده از لیوان و بطریرهای چند بار مصرف و توصیه آنها به دیگران و دوستان، اگر با شفافیت و ترویج همراه باشد، میتواند به جنبشی جهانی تبدیل شود.
مسئولیت اجتماعی در ورزش، امروز در برابر یک آزمون بزرگ ایستاده است. جامجهانی ۲۰۲۶ میتواند تبدیل به نماد «پیروزی سبز» شود، مشروط بر اینکه مدیران ورزشی درک کنند که حفظ سیاره، از هر جامی ارزشمندتر است. فوتبال به ما آموخته که با همکاری تیمی میتوان بر هر مشکلی غلبه کرد. حالا نوبت آن است که زمین بازی را نجات دهیم، چون اگر زمین را ببازیم، جام نیز بیمعنا خواهد بود.
زمان انتخاب «گلِ سبز» به جای «کربنِ سیاه» فرا رسیده است.
