دانستنی آنلاین: اواسط فروردین ماه بود که «محمد همت»، سرپرست ستاد فناوری آب، اقلیم و محیط زیست، با اشاره به بحران کمبود آب در استان سمنان، از مطالعات در خصوص ظرفیت های «آب ژرف» در این منطقه خبر داده و اظهار کرده بود که این منطقه از ظرفیت های مناسبی در این حوزه برخوردار است.
به گزارش دانستنی آنلاین، در سال های اخیر کشور ما با بحران های زیست محیطی فراوانی دست به گریبان شده که از جمله آن می توان به گسترش خشکسالی، هجوم ریزگزدها و کم بارشی اشاره کرد. موضوعی که تبعات سنگینی در همه حوزه ها همچون اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به همراه داشته باشد. در این میان مناطق کویری ایران از جمله استان سمنان بهعلت وسعت و شرایط خاص اقلیمی و جغرافیایی همواره با مسائل و چالشهای مختلف آبی مواجه بوده است.
این مساله در دولت های پیشین نیز مورد توجه قرار داشته و مسئولان راهکارهای مختلفی ازجمله پروژههای هزینهبر انتقال آب برای حل مسائل استان مطرح و بعضاً اجرایی شده که نهایتاً با شکست مواجه شده به حل کامل مسئله آب در استان ختم نشد.
اواسط فروردین ماه بود که دکتر محمد همت؛ سرپرست ستاد آب، اقلیم و محیط زیست معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری در گفتوگو با تسنیم از آغاز مطالعات تفصیلی ظرفیتهای آب ژرف در استان سمنان در آینده نزدیک خبر داده و اظهار کرده بود: استان سمنان یکی از استانهایی است که در کنار استانهای سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی در طرح توسعه مطالعات آبهای ژرف، دیده شده است.
وی مدعی شده بود استفاده از منابع آبی نامتعارف مانند آب ژرف کنار سایر فناوریها میتواند بخشی از نیاز آبی استان را در آینده برطرف کند.
همت از تحویل چاه ژرف شهر ادیمی و روستاهای شهرستان نیمروز استان سیستان و بلوچستان به وزارت نیرو و ورود آب به شبکه تا پایان فروردین ماه خبر داده بود و گفته بود که در آخرین جلسه شورای راهبری آب ژرف بهمیزبانی وزیر نیرو مقرر شد با هماهنگی و پیگیری هیئت چهارنفره متشکل از معاونت علمی و وزارت نیرو تمامی چاههای آب ژرف در آینده به وزارت نیرو تحویل داده شود.
وی همچنین در مورد چاه سوم ژرف در منطقه شهر ادیمی اظهار کرده بود آب آن تا پایان فروردین ماه به شبکه آبرسانی متصل شود و بخشی از نیاز شرب منطقه را پوشش دهد.
عقبنشینی تلویحی همت درباره منابع آب ژرف!
اظهارات سرپرست ستاد فناوری آب، اقلیم و محیط زیست در حالی مطرح شده بود که طرح موضوع اکتشاف و بهرهبرداری از منابع آب ژرف، از چند سال قبل در فضای تصمیمگیری کشور مطرح و این موضوع همواره مخالفان و موافقانی داشته است. برخی چهرههای سیاسی سعی داشتند سرمایهگذاری روی اکتشاف و بهرهبرداری از این منابع آب را به عنوان یک راهحل مشکل کمآبی و استقرار صنایع آببر در مناطق خشک مطرح کنند. این در حالی است که کارشناسان حوزه مدیریت منابع آب و زمینشناسی طرح چنین موضوعی را از اساس رد میکنند.
هفته گذشته وبسایت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری یادداشتی را به قلم «محمد همت»، منتشر کرد که او در این یادداشت نوشته بود: «در اوایل دهه نود اولین زمزمههای وجود ظرفیت آبهای ژرف در کشور شنیده شد. مقولهای که در دنیا سابقهای بیش از ۱۰۰ ساله داشت و از چین، آمریکا، استرالیا، هند و لیبی تا عربستان و اردن و دیگر کشورها پیش از آن تجارب مختلفی در اکتشاف، حفاری، استحصال، بهرهبرداری و انتقال این آبها داشتند.»
همت ادامه میدهد: «از همان ابتدا نیز جبهههای موافق و مخالفی نسبت به آن در محافل علمی و سیاسی شکل گرفت. در ابتدای راه گروهی از اساتید اصل وجود این آبها را قبول نداشتند و گروهی استحصال آنها را غیرممکن میدانستند. ضمن اینکه حواشی مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نیز پیرامون آن ایجاد شد. با اینحال خروج آب از اولین چاه آب با عمق بیش از ۲۰۰۰ متر در سیستان که با پیگیری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری حفر شده بود برخی ادعاها و ابهامات اصل و جود آب و امکان بهرهبرداری از آن را برطرف کرد.»
او در یادداشت خود به برشمردن دلایلی میپردازد که باعث شدند «این مسیر تا حدودی منحرف و موجب فاصله گرفتن طرح از اهداف اصلی خود و فرسایشی شدن پروژه شود.» آنطور که همت نوشته است، اختلاف نظر میان معاونت علمی ریاست جمهوری و وزارت نیرو به عنوان متولی اصلی آب در کشور باعث شد تا «نقشه راه و طراحی جامع و شایستهای برای تعریف و جانمایی صحیح تحقیقات و مطالعات آب ژرف در ایران پایهریزی نشود»، همچنین به دلیل نبود تجربه و دانش کافی در کشور در این حوزه «تجهیزات بهکارگیری شده در اکتشاف و حفاری مناسب و بهینهشده و سازگار بهمنظور میادین و منابع آبی نبودند.»
همت معتقد است که اطلاعسانی صحیحی درباره آبهای ژرف انجام نشده است و همین، باعث ایجاد توقعات جدید شده است: «دیگر موضوعی که باید مدنظر قرار گیرد این است که اطلاعرسانی درست درباره آن صورت نگرفت و بهجای آنکه در محافل علمی و صنعتی بهعنوان یک چالش و موضوع جذاب و جدید جهت نوآوری، پژوهش و نظریهپردازی مطرح شود، توسط برخی سیاسیون به عموم مردم اطلاعرسانی شد و موجب شکلگیری انتظارات جدی و بعضا غیرواقعی شد.»
همت در یادداشت خود تأکید دارد که مضوع منابع آبهای ژرف هنوز در مرحله اکتشاف است و نمیتوان از پروژهای اکتشافی انتشار بهرهبرداری داشت: «درحالیکه تعداد حفاریهای آب ژرف به ایران هنوز به تعداد انگشتهای یک دست هم نرسیده است. بنابراین تا تکمیل مطالعات اکتشافی نباید انتظار استحصال حجم قابلتوجهی آب داشت و حل مسائل و چالشهای آبی مردم مناطق را به آن گره زد.»
او در پایان یادداشت خود نوشته است: «حرکت به سمت اکتشاف و بهرهبرداری از منابع نامتعارف آب و فناوریهای نوین آبی اقدامی ارزشمند در کشور است که با طراحی درست و ایجاد یک ساختار علمی و صحیح مبتنی بر تجمیع ظرفیتها و همافزایی تمامی دستگاههای ذیربط در فضایی آرام و منطقی و بهدوراز حواشی سیاسی نتایج امیدبخشی از آن مورد انتظار است.»
نادانستههای ما زیاد است
«مسعود مرسلی»، ژئوهیدرولوژیست و عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان که در سالهای گذشته نیز نسبت به روند اطلاعرسانی درباره منابع آبهای ژرف انتقاداتی را مطرح کرده بود، درباره اظهارات همت در گفت و گو با روزنامه پیام ما گفته است: «خوشحالم که جناب آقای همت در این باره بر قرار داشتن این پروژه در مرحله تحقیقاتی و اکتشافی تاکید کردند. در گذشته هم گفته بودم که نباید تا پایان تحقیقات، درباره میزان آبی که از این طریق میتوان استحصال کرد به بیان و عدد و رقم پرداخت و امیدواری کاذب ایجاد کرد.»
چندی پیش نیز، دکتر «رضا مکنون»، رئیس شاخه علوم کاربردی فرهنگستان علوم گفته بود که اگر تمام ایران را چه حفر کنیم و تمام آبهای ژرف را بیرون بکشیم، حجم این آبها چیزی بیشتر از دو میلیارد مترمکعب نیست. او همچنین گفته بود که نتایج آنالیزی که در کشور آلمان روی این آبها انجام شده نشان میدهد که به هشت عنصر سنگین آلودهاند و برای شرب مناسب نیستند.
مرسلی نیز در این باره گفت: «ما هنوز در اوایل راه هستیم و نمیتوان با اطمینان از نظر کمی و کیفی درباره این منابع آب اظهار نظر کرد. اما نظر شخصیام این است که حتی عدد دو میلیارد مترمکعب هم عدد زیادی است و احتمالا حجم کل این منابع آب، کمتر از این رقم است.» او همچنین اضافه کرد: «وجود عناصر سنگین در این آبها چیزی دور از ذهن نیست چون محل قرارگیری آنها در لایههای زیر زمین و دمای محیط احتمال وجود این عناصر را در این آبها بالا میبرد.»
این هیدرولوژیست تاکید دارد: «نادانستههای ما درباره منابع آب ژرف زیاد است. این موضوع در دنیا نیز موضوعی جدید است و هنوز در مرحله کشف و مطالعه هستیم. پس باید مطالعات در این زمینه را دنبال کنیم و تا پیش از پایان مطالعات، نباید امیدواری واهی به جامعه بدهیم.»
آنطور که در رسانهها مطرح شده، در حال حاضر سه چاه اکتشافی در استان سیستان و بلوچستان حفر شده است اما مشخص نیست که آیا قرار است بر تعداد این چاههای اکتشافی افزوده شود یا خیر. در هر صورت آنچه مسلم است، وجود اختلاف نظر در میان نهادهای اجرای و مطالعاتی درباره میزان و کاربرد منابع آب ژرف در حل مسائل مربوط به آب کشور است.
