تاریخ و جامعه

جایگاه صحیفه سجادیه در معارف اسلامی+ویدئو

#صحیفه_سجادیه #معارف_اسلامی #بیشتر_بدانیم #دانستنی

برای آشنایی با جایگاه صحیفه سجادیه خوب است که مقدمه ای را با عنوان «جایگاه دعا در معارف اسلامی» برای آن بیان کنیم. در مورد دعا در معارف اسلامی مطالب متعددی در آیات و روایات آمده که شاید اشاره به یکی دو نمونه از آن برای بحث ما کافی باشد. در قرآن کریم در آیه  ۷۷ سوره ی فرقان می فرماید: اگر دعای شما نبود هیچ گاه خدا به شما اعتنا نمی کرد و اگر خداوند به ما اعتنا و توجهی دارد به سبب دعاهایی است از میان عبادت هایی که ما انجام می دهیم. یا در روایات؛ در روایتی کوتاه می فرمایند: الدعاء مخ العباده، دعا مغز عبادت است.

دعا جایگاه بسیار ویژه ای در بین انواع عبادت‌هایی که انسان‌ها می‌توانند انجام بدهند.

کتاب مبارک صحیفه سجادیه مجموعه دعاهایی است که از وجود مقدس امام سجاد(ع) نقل شده است. وقتی که ما به این کتاب مراجعه می‌کنیم شاید اولین سؤال این باشد: جایگاه و نقش صحیفه سجادیه در آن دوران چیست؟ چرا امام سجاد(ع) به روش بیانی از سنخ دعا می‌پردازند؟

همه از تاریخ مطلع هستند که بعد قضیه عاشورا، دوران اختناق بسیار شدیدی شکل می‌گیرد و عملاً ائمه(ع) فرصت هیچ‌گونه مقابله‌ای با نظام حاکم را ندارند و به شدت تحت فشار و اختناق حاکم قرار دارند و نمی‌شود هیچ گونه‌ مقاومت مسلحانه‌ای که به نتیجه برسد، انجام داد. نمی‌شود از مقابله سیاسی و اجتماعی و نظامی به پیروزی رسید و مشکلی که در عاشورا خودش را نشان می دهد، بحث بی ایمانی مردم است که حضرت اباعبدلله الحسین(ع) هم در روز عاشورا این را یادآوری می‌کنند که مشکل از این است که مردم به ایمان نرسیده‌اند.

برای جبران این نقیصه و زمینه‌سازی فهم درست از دین، وجود مقدس امام سجاد(ع) به تقویت مبانی اعتقادی مردم و ارتقای اخلاقی آنها همت می‌گمارند و درصدد این برمی‌آیند که دو مسأله را انجام بدهند:

۱- دانش نظری مردم را نسبت به معارف حق، تقویت کنند و آنها را باحقایق دین اسلام آشنا کنند. ۲- آنها را با اخلاق اسلامی نه تنها آشنا کنند بلکه پرورش بدهند که از طریق تطهیر اخلاق آمادگی این را داشته باشند که بتوانند در مسیر صحیح قدم بردارند و اگر بار دیگر واقعه‌ای مثل واقعه‌ عاشورا پیش آمد همه در صف دشمنان اهل بیت قرار نگیرند و چون شکم‌هایشان از حرام پر شده است از فهم سخن حق باز نمانند.

در این راستا امام سجاد(ع) به ابراز زیباترین و بلندترین و پرمحتواترین دعاهایی می‌پردازند که در تاریخ ثبت شده است. این دعاها، دعاهایی ست که در حالت‌های مختلف و زمان‌های مختلفی از حضرت نقل شده که الان در قالبی با نام صحیفه سجادیه در اختیار ما قرار گرفته است.

آنچه که در صحیفه‌ سجادیه به دست ما رسیده، جالب است که از دو طریق نقل شده است. راوی صحیفه کسی است به نام عمیربن متوکل. او نقل می‌کند که من از یحیی بن زید، یعنی یحیایی که نوه امام سجاد(ع) است و فرزند زید شهید است، در ملاقاتی که با او داشتم این دعاها را گرفتم.

صحیفه سجادیه از یک نظر وقتی وارد مقوله دعا می‌شود آموزش عملی دعا کردن را هم به ما می‌آموزد؛ یعنی برخلاف انتظار عمومی ما از دعا که در آن آدمی از خدا چیزی طلب می‌کند، در بسیاری از موارد در صحیفه، ما عملاً می‌آموزیم که دعا آدابی دارد، آغاز و انجامی دارد و در بسیاری مواقع محدود به خواسته‌ای نیست و اگر خواسته‌ای هم هست، آن خواسته‌ها معمولاً خواسته‌های کمالات و حقایق و معنویات هستند.

اگرچه برای برآوردن خواسته‌های زندگی روزمره هم در روایات دعا، سفارش شده است، اما غرض اصلی از دعا و نقش سازنده دعا اختصاص به این مجموعه ندارد، بلکه باید بسیاری از معنویات را در دعا طلب کرد. همانگونه که در برخی از دعاها حضرت این را به خوبی بیان می‌نمایند. معمولا دعای حضرت درآغاز با حمد و ثنای الهی آغاز می‌شود و در ابتدا به درخواست نمی‌پردازند. به حمد خداوند و توصیف حقایق می‌پردازند و به دنبال آن خواسته‌هایی همچون مغفرت، آمرزش، توبه و مکارم اخلاقی –به عنوان مهم‌ترین دعاها- در این ادعیه بیان می‌شوند.

در کنار این نوع از ادعیه گاهی اوقات حضرت دقیقاً به موضوعات سیاسی و اجتماعی زمان خود اشاره می‌کنند. هرچند زبان، زبان دعا و مخاطب خداوند تبارک و تعالی است، اما حضرت با آموزش این مفاهیم، مردم را برای رساندن به آن کمال مورد نیاز برای ایجاد حرکت های اجتماعی راهنمایی می‌کنند. توجه به عنوان برخی از این دعاها برای ما بخوبی روشن کننده این مطلب هست؛ در دعای چهاردهم: «وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِذَا اعْتُدِیَ عَلَیْهِ أَوْ رَأَى مِنَ الظَّالِمِینَ مَا لَا یُحِبُّ»

دعای آن حضرت هنگامی که ستمی بدو می‌رسید یا از ستمکاران، ستم می‌دید… د. دعایی که از عنوان آن مشخص است که در اعتراض به ظلم ستمگران گفته شده است.

یا مثلا دعای بیست و هفتم صحیفه: «وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ لِأَهْلِ الثُّغُورِ»

دعای آن حضرت برای مرزداران. برای کسانی که در مرزها به دفاع از جامعه ی اسلامی مشغول هستند.

حتی حضرت دعایی برای خواسته دنیوی مانند مایحتاج زندگی دارند که تعبیرش این چنین است: «وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِذَا قُتِّرَ عَلَیْهِ الرِّزْقُ»

دعای آن حضرت، چون روزی بر وی تنگ می‌شد و طلب روزی است و لحن به این شکل آغاز می شود:

اللَّهُمَّ إِنَّکَ ابْتَلَیْتَنَا فِی أَرْزَاقِنَا بِسُوءِ الظَّنِّ، وَ فِی آجَالِنَا بِطُولِ الْأَمَلِ حَتَّى الْتَمَسْنَا أَرْزَاقَکَ مِنْ عِنْدِ الْمَرْزُوقِینَ، وَ طَمِعْنَا بِآمَالِنَا فِی أَعْمَارِ الْمُعَمَّرِینَ.

خدایا تو ما را در روزی به سوء ظن دچار کردی و در طول عمر با آرزوی دراز تا آنکه روزی تو را از روزی خواران تو خواستیم.

یعنی به جای آن که ما برای طلب روزی، به درگاه تو بیاییم، به دنبال بندگان تو رفتیم! حتی طلب دنیا هم در اینجا صبغه توحیدی و الهی دارد. در بخشی از ادعیه، حضرت از حیث مضمون مسائلی کاملاً سیاسی و افشاگرانه را مطرح می‌کنند و به اعتراض علیه ظالمان دوره خودشان می‌پردازند و در آن جا تعابیری دارند که به خوبی بیانگر اعتراض ایشان بر حاکمان ظالم آن دوران است. در برخی از این ادعیه به این شکل وارد شده است:

در دعای معروف مکارم الاخلاق ایشان می فرمایند:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلْ لِی یَداً عَلَى مَنْ ظَلَمَنِی، وَ لِسَاناً عَلَى مَنْ خَاصَمَنِی، وَ ظَفَراً بِمَنْ عَانَدَنِی، وَ هَبْ لِی مَکْراً عَلَى مَنْ کَایَدَنِی، وَ قُدْرَهً عَلَى مَنِ اضْطَهَدَنِی، وَ تَکْذِیباً لِمَنْ قَصَبَنِی، وَ سَلَامَهً مِمَّنْ تَوَعَّدَنِی، وَ وَفِّقْنِی لِطَاعَهِ مَنْ سَدَّدَنِی، وَ مُتَابَعَهِ مَنْ أَرْشَدَنِی.

بعد از درود بر پیامبر و اهل بیت او از خداوند می‌خواهم که خدایا برای من قدرتی را قرار بده بر علیه کسی که در حق من ظلم کرد و برای من زبانی قرار بده که مقابله کنم با کسی که با من به دشمنی برخاسته، که در اینجا مشخصا به طلب مقاومت در مقابل ظالمان زمان خویش می‌پردازند.

یا در برخی دیگر از دعاها در دعای چهل و هفتم که دعای روز عرفه هم هست، ایشان توضیحاتی را درمورد اهل بیت(ع) بیان می‌کنند:

رَبِّ صَلِّ عَلَى أَطَایِبِ أَهْلِ بَیْتِهِ الَّذِینَ اخْتَرْتَهُمْ لِأَمْرِکَ، وَ جَعَلْتَهُمْ خَزَنَهَ عِلْمِکَ، وَ حَفَظَهَ دِینِکَ، وَ خُلَفَاءَکَ فِی أَرْضِکَ، وَ حُجَجَکَ عَلَى عِبَادِکَ، وَ طَهَّرْتَهُمْ مِنَ الرِّجْسِ وَ الدَّنَسِ تَطْهِیراً بِإِرَادَتِکَ، وَ جَعَلْتَهُمُ الْوَسِیلَهَ إِلَیْکَ، وَ الْمَسْلَکَ إِلَى جَنَّتِکَ.

در این عبارت‌ها حضرت جایگاه اهل بیت(ع) را به عنوان کسانی که خزانه علم الهی و حافظان دین و خلفای خداوند و جانشینان خداوند روی زمین هستند، تاکید می‌کنند. و در واقع با تبیین جایگاه اهل بیت(ع) عملاً غاصبان و ستمکاران دوران خودشان را در نزد مردم افشا می‌کنند.

و یا در دعایی که در روز عید قربان و عید جمعه از ایشان نقل شده است که دعای چهل و هشتم صحیفه سجادیه است می‌فرمایند:

اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِکَ وَ أَصْفِیَائِکَ وَ مَوَاضِعَ أُمَنَائِکَ فِی الدَّرَجَهِ الرَّفِیعَهِ الَّتِی اخْتَصَصْتَهُمْ بِهَا قَدِ ابْتَزُّوهَا، وَ أَنْتَ الْمُقَدِّرُ لِذَلِکَ، لَا یُغَالَبُ أَمْرُکَ، وَ لَا یُجَاوَزُ الْمَحْتُومُ مِنْ تَدْبِیرِکَ‌

خدایا این مقام که مقام خطبه خواندن در این ایام عید است مقام جانشینان و برگزیدگان تو و جای امرای توست و پای بلندی ست که برای آن ها اختصاص دادی و اگر الان – یعنی در دوران حضرت- به دست حاکمان و خلفا و مدعیان حکومت صورت می‌گیرد، غصبی است که در حوزه حکومت اسلامی متاسفانه اتفاق افتاده و حضرت با این دعای خودشان در روز عید قربان این مسائل را افشا می‌کنند.

صحیفه سجادیه همیشه در نزد علما ازارج و مقام بسیار ویژه‌ای برخوردار بوده است. شاید برای اشاره به این مسأله همین کافی باشد که به وصیت نامه سیاسی-الهی امام اشاره کنیم که در آنجا ایشان می‌فرمایند: «ما مفتخریم که ادعیه حیات بخش که او را قرآن صاعد می‌خوانند، از ائمه معصومین ماست. ما به مناجات شعبانیه امامان و دعای عرفات حسین بن علی(ع) و صحیفه سجادیه-این زبور آل محمد(ص) – و صحیفه فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، افتخار می‌کنیم و از ماست. »

مقبولیت صحیفه سجادیه حتی در بین علمای اهل تسنن و حتی غیرمسلمانان هم بسیار فراوان است. کما اینکه ترجمه صحیفه سجادیه به زبان انگلیسی توسط دانشمندی از دانشمندان اسلام شناس که خود مسیحی است، به نام استاد ویلیام چیتیک صورت می‌گیرد و در توصیف این کتاب او عبارت‌های بلندی را در وصف عظمت کتاب صحیفه، یاد می‌کند.

بی‌شک هرکسی که از چشمه زلال صحیفه سجادیه نوشیده است همواره طعم گوارای این معنویت جاری در الفاظ را به خاطر خواهد داشت.

منبع: خبر گزاری مهر

گردآوری شده توسط پایگاه دانستنی آنلاین

مقالات تصادفی :

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Close