دانستنی آنلاین: روزه در قرآن به عنوان حکمی عبادی بر ما مسلمانان مقرر شده است همان گونه که بر پیشینیان ما مقرر شده بود. در برخی از آیات قرآن برای این حکم الهی آداب و احکامی نیز بیان شده است.
به گزارش پایگاه خبری دانستنی آنلاین واژه روزه که در زبان عربی معادل صوم یا صیام است، در اسلام یه عملی اطلاق می شود که مسلمان از اذان صبح تا اذان مغرب از چیزهایی که آن را باطل میکند، خودداری نماید. روزه از آداب مذهبی است که علاوه بر اسلام در ادیان دیگر مثل ادیان ابتدایی قبایل بومی آمریکا، مردم کهن مکزیک، آیین هندوئیسم، آیین جاینیسم، آیین بودیسم و … به صورت های مختلف برای معتقدین به عنوان وسیلهای برای تقرب به خداوند، آمادگی برای مراسم مذهبی، پالایش بدن در راستای درک امور معنوی، کفّاره تخطی از آموزه های دینی و عزاداری برای انسانهای درگذشته کاربرد دارد.
در همه ادیان بویژه در دین مقدس اسلام زیربنای همه کاربردهای روزه، تمایل انسان به پدیدآوردن شرایط جسمی و روانی است که وسیلهای برای ارتباط میان بنده با خدای خود ایجاد میکنند و در نتیجه جایگاه نیازهای معنوی را اعتلاء بخشیده و خواستههای مادی را کوتاه مینمایند.
روزه گرفتن در اسلام اجکام و آداب خاصی دارد که در این مقاله قصد ورود به آن ها را نداریم. در این نوشتار به بررسی روزه در قرآن و اشاراتی که در این کتاب مقدس مربوط به ماه رمضان یا روزه است، می پردازیم.
احکام رمضان و روزه در قرآن
۱ – خداوند متعال در سوره بقره آیات ۱۸۳ و ۱۸۴ امر به گرفتن روزه کرده و نحوه انجام این فریضه الهی را بیان می فرماید:
*یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ،
اى اهل ایمان ! روزه بر شما مقرّر شده ، همان گونه که بر پیشینیان شما مقرّر شد ، تا پرهیزکار شوید. (سوره بقره آیه ۱۸۳)
*أَیَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَهٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ ۖ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
(در) روزهایى چند (روزه بگیرید) ؛ پس هر که از شما بیمار یا در سفر باشد (به تعداد روزه هاى قضا شده) از روزهاى دیگر (را روزه بگیرد) ؛ و بر آنان که روزه گرفتن طاقت فرساست ، طعام دادن به یک نیازمند (به جاى هر روز) کفاره آن است و هر که به خواست خودش افزون بر کفاره واجب ، بر طعام نیازمند بیفزاید ، برایش بهتر است و روزه گرفتن (هر چند دشوار باشد) اگر(فضیلت و ثوابش را) بدانید براى شما بهتر است.
۲ – هچنین در سوره بقره آیه ۱۸۵ بر این حکم تأکید می کند و می فرماید:
*شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ۖ وَمَنْ کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ ۗ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُوا الْعِدَّهَ وَلِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ
ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده برای هدایت بشر و برای راهنمایی و امتیاز حق از باطل ، پس هر که دریابد ماه رمضان را باید آن را روزه بدارد ، و هر که ناخوش یا در سفر باشد ( به شماره آنچه روزه خورده است ) از ماهای دیگر روزه دارد ، که خداوند برای شما حکم را آسان خواسته و تکلیف را مشکل نگرفته و خواسته تا اینکه عدد روزه را تکمیل کرده و خدا را به عظمت یاد کنید که شما را هدایت فرمود، باشد که ( از این نعمت بزرگ ) سپاسگزار شوید .
۳ – خداوند عزیز در سوره بقره آیه ۱۸۷ احکام دیگری از روزه را برای روزه داران بیان می کند تا چگونگی انجام آن را برای بندگانش روشن تر نماید حتی در میان این احکام مسائل اجتماعی و خانوادگی را به آنان متذکر می شود؛ لذا می فرماید:
*أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَهَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِکُمْ ۚهُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ ۗ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنْکُمْ ۖ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ ۚ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَى اللَّیْلِ ۚ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ ۗتِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ،
برای شما در شب های ماه رمضان مباشرت با زنان خود حلال شد که آنها جامه عفاف شما و شما نیز لباس عفّت آنها هستید و خدا دانست که شما ( در کار مباشرت زنان به نافرمانی و اطاعت شهوت نفس ) خود را به ورطه گناه می افکنید لذا از حکم حرمت درگذشت و گناه شما را بخشید ، از اکنون ( در شب رمضان ) رواست که با زنهای خود ( به حلال ) مباشرت کنید و از خدا آنچه مقدّر فرموده بخواهید. و بخورید و بیاشامید تا خط سفیدی روز از سیاهی شب در سپیده دم پدیدار گردد ، پس از آن روزه را به پایان برسانید تا اول شب. و با زنان هنگام اعتکاف در مساجد مباشرت نکنید. این احکام ، حدود دین خداست ، زنهار در آن راه مخالفت نکنید! خداوند این گونه آیات خود را برای مردم بیان می فرماید ، باشد که پرهیزکار شوند.
۴ – علاوه بر آیاتی که بر گرفتن روزه در ماه رمضان اشاره دارند، در بخشی از آیه ۱۹۶ سوره بقره، یکی از احکام حج را که قربانی کردن است، بیان داشته می فرماید:
… فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلَاثَهِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَهٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْکَ عَشَرَهٌ کَامِلَهٌ ۗ ذَٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ،
… و کسى که قربانى نیابد ، سه روز روزه ، در همان سفر حج و هفت روز روزه ، هنگامى که بازگشتید بر عهده اوست ؛ این ده روز کامل است (و قابل کم وزیاد شدن نیست).این وظیفه کسى است که (خود و) خانوادهاش ساکن و مقیم (منطقه) مسجد الحرام نباشد. و از خدا پروا کنید و بدانید که خدا سخت کیفر است.
۵ – خداوند کریم در بخشی از سوره نساء آیه ۹۲ در بیان احکام مربوط به قتل غیر عمد و پرداخت دیه و آزاد کردن بنده توسط قاتل حکم دیگری از گرفتن روزه برای این منظور را بیان می کند و می فرماید:
… فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ تَوْبَهً مِنَ اللَّهِ ۗ وَکَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا
… و کسى که برده نیافت ، باید دو ماه پیاپى روزه بگیرد . (این حکم) به سبب ( پذیرش ) توبه (قاتل ) از سوى خداست و خدا همواره دانا و حکیم است.
۶ – همچنین در بخشی از آیه ۸۹ سوره مائده در خصوص یکی از احکام شکستن سوگند، پس از شمردن چند مورد ار جزای شکستن سوگند، می فرماید:
… فَمَن لَّمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلاَثَهِ أَیَّامٍ ذَلِکَ کَفَّارَهُ أَیْمَانِکُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ …
… و کسى که هیچ یک از این ها را نیابد، باید سه روز روزه بدارد این است کفاره سوگندهاى شما وقتى که سوگند خوردید.
۷ – خداوند بخشاینده در بیان حکم کفاره شکار در حالت احرام در بخش از آیه ۹۵ سوره مائده، فرد خاطی را به پرداخت کفاره به صورت های مختلف مکلف می کند که یکی از آن ها گرفتن روزه است؛ پس اینگونه می فرماید:
… أَو عَدْلُ ذَلِکَ صِیَامًا لِّیَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللّهُ عَمَّا سَلَف …
… یا معادلش روزه بگیرد تا سزاى زشتکارى خود را بچشد خداوند از آنچه در گذشته واقع شده…
۸ – خداوند مهربان در سوره مجادله آیه ۴ برای کفاره کسانى که نسبت به همسران خود ظهار مىکنند،، احکامی را بیان داشته امر به روزه گرفتن فرد خاطی می کند و می فرماید:
*فَمَن لَّمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ مِن قَبْلِ أَن یَتَمَاسَّا فَمَن لَّمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّینَ مِسْکِینًا ذَلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْکَافِرِینَ عَذَابٌ أَلِیمٌ
و هر که برده نیابد ( یعنی بر آزاد کردن برده توانایی ندارد) باز باید پیش از جماع دو ماه پی در پی روزه بگیرد و باز اگر نتواند باید شصت مسکین را طعام دهد. این ( حکم کفّاره ) برای آن است که شما به خدا و رسول او ایمان ( کامل ) آرید. و این احکام حدود الهی است و کافران را عذاب دردناک دوزخ مهیّاست.
۹ – در آیه ۲۶ سوره مریم خداوند حکیم به حضرت مریم می فرماید:
*فَکُلِی وَاشْرَبِی وَقَرِّی عَیْنًا فَإِمَّا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنسِیًّا
و بخور و بنوش و دیده روشن دار پس اگر کسى از آدمیان را دیدى بگوى من براى [خداى] رحمان روزه نذر کرده ام و امروز مطلقا با انسانى سخن نخواهم گفت.
۱۰ – خداوند قادر متعال در آیه ۳۵ سوره اجزاب روزه گرفتن را یکی از ویژگی های لازم برای مردان و زنان مسلمان و مؤمن شمرده و بر آنان آمرزشى و پاداشى بزرگ وعده داده، می فرماید:
*إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیرًا وَالذَّاکِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَهً وَأَجْرًا عَظِیمًا
مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان عبادت پیشه و مردان و زنان راستگو و مردان و زنان شکیبا و مردان و زنان فروتن و مردان و زنان صدقه دهنده و مردان و زنان روزه دار و مردان و زنان پاکدامن و مردان و زنانى که خدا را فراوان یاد مى کنند خدا براى [همه] آنان آمرزشى و پاداشى بزرگ فراهم ساخته است.
۱۱ – خداوند بشیر روزه داران را در آیه ۱۱۲ سوره توبه جزو مؤمنان برشمرده، بر آنان بشارت می دهد و می فرماید:
*التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ
( آن مؤمنان ) همان توبه کنندگان، پرستندگان، سپاسگزاران، روزه داران، رکوع کنندگان، سجده کنندگان، وادارندگان به کارهاى پسندیده، بازدارندگان از کارهاى ناپسند و پاسداران مقررات خدایند و مؤمنان را بشارت ده.
