«دانستنی آنلاین»-احسان انصاری: پس از جنگ۱۲ روزه ایران واسرائیل معادلات سیاسی و بین المللی در مسیری در حال حرکت است که به احتمال زیاد کشورهای اروپایی مکانیسم ماشه را علیه ایران فعال خواهند کرد.
این در حالی است که وزیر خارجه فرانسه ایران را به فعال کردن مکانیسم ماشه تهدید کرد وگفت:« ما خواهان ازسرگیری فعالیت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی و آغاز یک روند دیپلماتیک هستیم که به یک راهحل مذاکرهشده و کنترل فعالیتهای هستهای، موشکی و بیثباتکننده ایران منتهی شود.»
ژان نوئل بارو با تکرار ادعاها درباره برنامه صلحآمیز هستهای کشورمان افزود:« این یک واقعیت است، ایران تعهداتی را که پذیرفته بود، نقض کرده است. فرانسه و شرکایش، با توجه به توافق هستهای ۱۰ سال پیش، حق دارند که تحریمهای جهانی در حوزه تسلیحات، بانکها و تجهیزات هستهای را که در آن زمان لغو شده بودند، دوباره اعمال کنند».
پیشتر کایا کالاس مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز به خبرنگاران گفته بود: «بازگشت به مسیر دیپلماسی و ازسرگیری مذاکرات با ایران در راستای منافع ماست. ما آمادهایم تا این روند را تسهیل کنیم.وی همچنین با اشاره به نزدیک شدن به موعد انقضای مکانیسم ماشه در برجام افزود که این موضوع در نشست شورای وزیران بررسی خواهد شد. این درحالی است که جمهوری اسلامی ایران درباره تبعات سوء استفاده از این سازوکار و بازگشت تحریمهایی که به واسطه توافق هستهای سال ۱۳۹۴ لغو شده، به طرفهای اروپایی هشدار داده است. با این وجود به نظر می رسد کشورهای اروپایی در آستانه فعال کردن مکانیسم ماشه علیه ایران هستند.»
توافق تروئیکای اروپا درباره ایران
دیپلماتهای غربی مدعیاند، انگلیس، فرانسه و آلمان توافق کردهاند که اگر تا پایان ماه اوت پیشرفت ملموسی در توافق با ایران بر سر برنامه هستهای آن حاصل نشود، تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را بازگردانند.
انگلیس، فرانسه و آلمان بخشی از توافق هستهای ۲۰۱۵ با ایران، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) هستند که منجر به محدودیت برنامه هستهای تهران در ازای لغو تحریمهای این کشور شد، توافقی که «دونالد ترامپ» رئیس جمهور آمریکا، در دوره اول ریاست جمهوری خود در سال ۲۰۱۸ بهطور یکجانبه ایالات متحده را از آن خارج کرد.
تروئیکای اروپا طبق این توافق میتوانند با استفاده از بندی در آن که تحت عنوان مکانیسم ماشه شناخته میشود، تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را بازگردانند.
«سید عباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران در روزهای اخیر گفت که تهران در صورت تضمین عدم حملات بیشتر، پس از حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای خود، از سرگیری مذاکرات هستهای با ایالات متحده را خواهد پذیرفت.
او گفت که باید «تضمین محکمی مبنی بر عدم تکرار چنین اقداماتی وجود داشته باشد» و تأکید کرد که «حمله به تأسیسات هستهای ایران، دستیابی به یک راه حل را دشوارتر و پیچیدهتر کرده است.»
این در حالی است که ترامپ امروز چهارشنبه بار دیگر مدعی شد که ایران پس از حمله تجاوزکارانه آمریکا به تاسیسات هستهای این کشور، خواستار گفتوگو با واشنگتن شده است.
رئیسجمهور آمریکا در ادامه گفت: من عجلهای برای گفتوگو با ایران ندارم چراکه تاسیسات آنها را نابود کردیم.
این ادعا درحالی است که مقامات ایرانی اعلام کردهاند آمریکاییها برای ازسرگیری گفتوگوها پیام دادهاند.
پیامدهای فعال شدن مکانیسم ماشه
مکانیسم ماشه یا اسنپ بک، بخشی از سازوکار نظارتی مندرج در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل است که پس از امضای برجام در سال ۲۰۱۵ به تصویب رسید. بر اساس این سازوکار، اگر هر یک از اعضای توافق هستهای شامل روسیه، چین، فرانسه، بریتانیا و آلمان مدعی شوند که ایران تعهدات برجامی خود را نقض کرده، میتوانند روند بازگرداندن تحریمهای تعلیق شده را آغاز کنند.
ویژگی کلیدی این سازوکار، غیرقابل وتو بودن آن است؛ به این معنا که اگر یکی از کشورهای عضو، موضوع را به شورای امنیت ارجاع دهد و طی ۳۰ روز توافقی حاصل نشود، تمام تحریمهای پیشین سازمان ملل به طور خود کار بازمیگردند، حتی اگر دیگر اعضا با آن مخالفت کنند.
این فرآیند شامل مراحل چندگانه حل اختلاف است که در نهایت، در صورتعدم حل اختلاف در حدود ۶۰ روز، میتواند به بازگرداندن تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل منجر شود.
فعالسازی مکانیسم ماشه میتواند پیامدهای اقتصادی، سیاسی و دیپلماتیک گستردهای برای ایران بههمراه داشته باشد. مهمترین تبعات آن عبارتند از بازگشت تمام تحریمهای بینالمللی سازمان ملل که پیش از توافق برجام بر ایران اعمال شده بود، از جمله تحریمهای تسلیحاتی، موشکی، مالی و بانکی،مسدود شدن داراییهای ایران در بانکهای خارجی و محدودیتهای شدید در مبادلات مالی بینالمللی،کاهش بیشتر ارزش ریال و افزایش نرخ تورم در بازار داخلی،محدودیت در فروش نفت و کاهش صادرات.
با توجه به بندهای قطعنامه ۲۲۳۱، مدت زمان اجرای این سند تا اکتبر ۲۰۲۵ (مطابق با مهرماه ۱۴۰۴) در نظر گرفته شده است. به همین دلیل نیز در صورت ادامه روند فعلی و عدم دستیابی به توافق، پاییز سال ۱۴۰۴ میتواند نقطه عطفی در بازگشت تحریمها از مسیر اسنپ بک باشد.
واکنش احتمالی ایران به فعال شدن مکانیسم ماشه
تهدید فعالسازی مکانیسم ماشه از سوی اروپا، ایران را در موقعیتی قرار داده است که دیگر نمیتواند به دیپلماسی یکجانبه ادامه دهد و به همین دلیل خروج از ان پی تی محتمل ترین گزینه ایران خواهد بود.
عراقچی پیش از این فعالسازی مکانیسم ماشه را معادل یک حمله نظامی دانسته و هشدار داد که این اقدام به معنای پایان نقش اروپا در برنامه هستهای صلحآمیز ایران خواهد بود.
این اظهارات نشان دهنده آمادگی برای تغییر استراتژیک در سیاست خارجی ایران است که از تجربیات اخیر، به ویژه اقدامات ایالات متحده از جمله دستور اجرایی دونالد ترامپ برای ترغیب متحدان به فعالسازی مکانیسم ماشه و حملات نظامی به زیرساختهای هستهای ایران در حمایت از رژیم صهیونیستی، نشأت میگیرد.
دو قرائت در این زمینه وجود دارد؛ نخست اینکه کشورهای اروپایی برای جلوگیری از لغو تحریمهای بینالمللی علیه ایران با توجه به فرایند ۲ماهه بررسی شکایت، تنها حدود یک ماه فرصت دارند تا این مکانیسم را فعال کنند، در غیر این صورت زمان کافی تا پیش از موعد غروب برجام نخواهند داشت و فعالسازی مکانیسم پس از اکتبر ۲۰۲۵ عملاً بیاثر خواهد بود، زیرا ایران از ذیل قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل خارج میشود.
قرائت دوم این است که حتی اگر در آخرین لحظات پیش از انقضای بندهای غروب، کشورهای اروپایی مکانیسم را فعال کنند، شورای امنیت ممکن است با رویکردی جانبدارانه اجرای بندهای غروب را تا تعیین تکلیف نهایی معلق نگه دارد، که در این صورت زمانبندی دوماهه از اهمیت خارج میشود و تهدید مکانیسم ماشه تا آخرین لحظه کارایی خواهد داشت.
این ابهام نشان میدهد که نباید به زمانبندیهای ذکرشده دل بست و از سوءرفتارهای طرف مقابل غافل شد. آنچه در این میان اهمیت دارد آمادگی کامل ایران برای پاسخ قاطع به هرگونه اقدام برای فعال سازی مکانیسم ماشه در هر زمان است.
