در بخش نخست این نوشتار در خصوص لزوم رعایت حقوق کودکان در فضای مجازی، ازجمله؛ استفاده از تصاویر کودکان در مطالب مربوط به حوادث طبیعی و غیر طبیعی به منظور تأثیر گذاری بیشتر در مخاطبان یا انتشار عکس های نامناسب کودکان در فضای مجازی توسط والدین از یک طرف و عدم کنترل کودکان در استفاده از اینترنت و بازی های رایانه ای و حضور آنان در شبکه های مجازی از طرف دیگر، مطالبی بیان شد. در این بخش ادامه مطلب ارائه می شود. لطفاً ما را همراهی کنید.
کنوانسیون حقوق کودک در عصر دیجیتال تصویب نشده است
پیماننامه حقوق کودک یک کنوانسیون بینالمللی است که حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کودکان را بیان میکند. دولتهایی که این معاهده را امضا کردهاند موظف به اجرای آن هستند و شکایتهایی راجع به آن به کمیته حقوق کودک ملل متحد تسلیم میشود.
این کنوانسیون در ۲۰ نوامبر ۱۹۸۹ موردپذیرش مجمع عمومی سازمان ملل متحد قرار گرفت و از ۲ سپتامبر ۱۹۹۰ (۳۰ روز پس از تودیع بیستمین سند تصویب یا الحاق) لازمالاجرا شده است. تاکنون ۱۹۳ کشور (تمام اعضای ملل متحد بهجز ایالاتمتحده آمریکا) این سند را تصویب کردهاند یا به آن ملحق شدهاند. ایالاتمتحده آمریکا تنها عضو سازمان ملل متحد است که به امضای آن تاکنون اکتفا کرده است. بهاینترتیب مقبولترین سند حقوق بشر در تاریخ است.
دولت جمهوری اسلامی ایران در اسفند ۱۳۷۲ با «قانون اجازه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون حقوق کودک» و با تصویب مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای نگهبان رسماً این کنوانسیون را پذیرفت؛ مشروط بر آنکه مفاد آن در هر مورد و هر زمان در تعارض با قوانین داخلی و موازین اسلامی باشد یا قرار گیرد از طرف دولت جمهوری اسلامی ایران لازمالرعایه نباشد.
اما کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹ موردپذیرش قرارگرفته و از بعدازآن تنها برخی پروتکلها به آن اضافهشده است. عصر دیجیتال و رسانه اما از سال ۲۰۰۰ شروع و بهتدریج بیشتر و بیشتر شده است. حال به نظر میرسد لازم است تا مواد یا مواردی درباره حقوق کودک در فضای مجازی به این کنوانسیون افزوده شود.
میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی بر لزوم تضمین آزادی بیان که شامل انتقال و دریافت آزاد اطلاعات از طریق هر رسانهای میشود، تأکید دارد، اما باید دقت داشت که این حق ازجمله معدود حقوقی است که توسط این سند بینالمللی مشمول محدودیت شده است. میثاق بدین نکته اشاره دارد که اعمال حقوق تصریحشده در ماده ۱۴ مستلزم حقوق و مسئولیتهای خاصی است و میتواند در صورت مغایرت با احترام به حقوق و حیثیت دیگران، حفظ امنیت ملی و بانظم حقوقی و سلامت بااخلاق عمومی مشمول محدودیت شود.
بیشک نقض حریم خصوصی کودک و قرار دادن وی در معرض محتویات غیراخلاقی ازجمله مواردی هستند که طبق تصریح میثاق خط قرمزی برای آزادی دریافت و انتقال آزاد اطلاعات به شمار میروند. از سوی دیگر ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک مقرر داشته است که کشورهای عضو متعهد هستند تا از کودکان در مقابل همه اشکال سوءاستفاده و استثمار جنسی حمایت به عملآورند.
بدین منظور همه کشورهای عضو باید همه اقدامات مقتضی ملی، دوجانبه و چندجانبه را برای جلوگیری از تشویق یا وادار کردن کودکان به شرکت در هرگونه فعالیت جنسی غیرقانونی و استفاده استثماری از کودکان در اعمال غیراخلاقی انجام دهند. فعالان حقوق کودک با تأکید بر حفظ حریم خصوصی کودک و رعایت کرامت انسانی او و همچنین توجه به آثار روانی احتمالی ناشی از حضور رسانهای کودک، بر توجه مدام رسانهها و فعالان مدنی، اجتماعی و سیاسی در نحوه حضور کودکان در رسانهها و شکل به تصویر کشیده شدنشان تأکید دائمی میکنند. آنها نگراناند که مسیر تأمین منافع کودک، به دیدهشدن صرف او تقلیل پیدا کند و موضوع مهم دفاع از حقوق او به نمایشی صرف بدل شود.
حمایت از حقوق کودکان در فضای مجازی و نوجوانان در فضای مجازی تنها انتشار عکسهای آنها در صفحههای شخصی در اینترنت نیست. کنترل حضور کودکان و نوجوانان در اینترنت نیز یکی از اصول در حقوق کودکان در فضای مجازی است. کودکان امروز در دنیای متفاوتی زندگی میکنند. سرگرمیها، آموزش، روابط اجتماعی و نیز شیوههای اجتماعی شدن آنها تحت تأثیر دگرگونیهای ناشی از پیشرفت و فراگیر شدن تکنولوژیهای نوین ارتباطی شکل خاص و منحصربهفردی به خود گرفته است.
دسترسی وسیع و ساده کودکان به اینترنت و درعینحال وجود خطرات اجتنابناپذیر در این پهنه گسترده پرسشهایی را در خصوص اقدامات حقوقی صورت گرفته برای جلوگیری از ورود کودکان در دنیای مجازی و اقدامات قانونی لازم برای حفاظت آنها پدید آورده است.
کودک و فناوری اطلاعات
کودک هزاره سوم این سعادت را داشته است که از همان سالهای خردسالی با فناوریهای حیرتانگیز آشنا شود. او خیلی سریع با دسترسی به ابزارهایی چون رایانههای شخصی و تلفنهای همراه هوشمند به پهنه بیکران اینترنت راه پیدا میکند و بخش قابلتوجهی از هویت خود را تحت تأثیر فضای مجازی شکل میدهد.
در سراسر جهان کودکان و نوجوانان بخشی از اوقات خود را به درگیرشدن با بازیهای آنلاین میگذرانند و گاه از شبکههای اجتماعی برای آشنایی با همسنوسالهای خود و آزمودن چگونگی ارتباط با دیگران استفاده میکنند. بیتردید فراگیر بودن تکنولوژیهای مربوط به فضای مجازی محدودکردن دسترسی کودکان و نوجوانان را به امری ناممکن تبدیل میکند.
حضور کودک در چنین جهان گستردهای مزایا و کارکردهای مثبت دارد، دسترسی کودک به جریان عظیم گردش اطلاعات، امکان آشنایی وی با بسیاری از ناشناختهها را فراهم میآورد، اما از سوی دیگر تجربه حدود دو دهه حضور اینترنت در جوامع انسانی نشان میدهد همهچیز به کیفیتی که در نگاه نخست بهنظر میرسد، نیست و استفاده از این فضای مجازی میتواند آسیبها و گاه خطراتی را برای کاربران، بهخصوص کاربران آسیبپذیرتر مانند کودکان و نوجوانان در پی داشته باشد.
در این میان پرسشها و تردیدهایی درزمینهٔ حدود آزادی استفاده از اینترنت برای کودکان، حدود گردش آزاد اطلاعات در مقابل کاربران کودک، حفاظت از حریم خصوصی کودک در فضای مجازی و نهایتاً نقش مقررات حقوقی بینالمللی برای این حفاظت و حمایت از این گروه آسیبپذیر که به سهولت میتوانند در این دنیای بیحدومرز در معرض سوءاستفاده قرار بگیرند، مطرح میشود.
چه خطراتی حقوق کودکان در فضای مجازی را تهدید میکند
آسیبها و خطرات بالقوه موجود برای کودکان در سراسر جهان را میتوان در سه دسته کلی هدفگیری تجاری و تبلیغاتی، بهرهبرداری و استثمار جنسی کودکان و نقض حریم خصوصی آنها تقسیم کرد.
۱– نقض حریم خصوصی
کودکان در اینترنت بخش قابلتوجهی از اطلاعات شخصی خود را در محیطهایی چون اتاقهای گفتوگو شبکههای اجتماعی، سایتهای بازی آنلاین و مثل آن افشا میکنند که جمعآوری غیرقانونی آنها تهدیدی جدی برای حریم خصوصی آنها به شمار میآید، چراکه هرگز مشخص نیست این اطلاعات به دست چه کسانی میافتد و چگونه مورداستفاده قرار میگیرند، چنین وضعیتی میتواند کودکان را در معرض استفادههای تجاری از اطلاعات آنها با هدفگیری تبلیغاتی قرار دهد.
۲– بازیهای آنلاین
در سراسر جهان کودکان و نوجوانان بخشی از اوقات خود را به درگیرشدن با بازیهای آنلاین میگذرانند و گاه از شبکههای اجتماعی برای آشنایی با همسنوسالهای خود و آزمودن چگونگی ارتباط با دیگران استفاده میکنند، بیتردید فراگیربودن تکنولوژیهای مربوط به فضای مجازی محدودکردن دسترسی کودکان و نوجوانان را به امری ناممکن تبدیل میکند.
۳– سوءاستفاده جنسی
در دهه اخیر پدیده سوءاستفاده جنسی و هرزهکاری کودکان که عمدتاً از طریق فریب و جمعآوری اطلاعات کودک در فضای وب صورت میگیرد، نگرانیای جدی در جامعه بینالمللی ایجاد کرده است، حال باید دید که حقوق بشر بینالملل برای جلوگیری از طعمه قرار گرفتن کودکان چه راهکارهایی را پیشبینی کرده است.
مبنای حقوقی اصلی برای دسترسی آزاد کودکان به محتویات اینترنتی را میتوان ماده ۱۹ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی دانست. این ماده بر این نکته تأکید دارد که هرکسی از حق آزادی بیان برخوردار است که شامل آزادی تفحص، دریافت و انتقال اطلاعات میشود؛ اینها دربرگیرنده همه عقاید، صرفنظر از ملاحظات مرزی، خواه بهصورت شفاهی، مکتوب چاپی و بهصورت هنری و هر رسانه دیگر است.
بهطور خاصتر ماده ۱۷ کنوانسیون حقوق کودک اشاره میدارد که کودکان باید بهتمامی منابع گوناگون ملی و بینالمللی اطلاعرسانی، بهویژه منابعی که برای سلامت جسمی و روانی وی مفید هستند، دسترسی داشته باشند. این ماده در ادامه به تمایل کشورهای عضو به تشویق وسایل ارتباطجمعی در راستای کاربریهای اجتماعی و فرهنگی و نیز همکاریهای بینالمللی دولتها عضو در این زمینه تأکید میکند.
با نگاهی به اسناد بینالمللی میتوان ضرورت دسترسی آزاد کودکان به منابع اینترنتی و نیز ضرورت گردش آزاد اطلاعات را برداشت کرد؛ اما چنانکه بیشتر اشاره شد واقعیتهای موجود در فضای اینترنت رویکردی حفاظتی برای کودکان را طلب میکند. باتوجه به ماهیت خاص فضای مجازی که آثار آن فراتر از مرزهای سرزمینی دولت است و مخاطبان آن در سراسر جهان بهسادگی امکان دسترسی به محتویات آن را دارند، ضرورت اتخاذ اقدامات بینالمللی برای محدودسازی برخی محتویات زیانبار و مخرب آن برای کودکان با همکاری همه اعضای جامعه بینالملل امری انکارناپذیر است.
پهنه اینترنت فضایی است که حدومرزی نمیشناسد و حتی اقدام اکثریت و قریب بهاتفاق کشورهای جهان به وضع مقررات حمایتی برای کودکان و پیشبینی قوانین درزمینهٔ کنترل محتویات ارسالشده به فضای وب چنانچه با بیتفاوتی اقلیتی کوچک از کشورها در این زمینه همراه باشد، نمیتواند مانعی برای در معرض خطر قرار گرفتن کودکان و دسترسی آنها به محتویات زیانبار باشد.
منبع: عطنا
گردآوریشده توسط پایگاه دانستنی آنلاین
