آیا برای اوقات فراغت دانش آموزان برنامه‌ریزی کرده‌اید؟- بخش دوم

در بخش نخستین این نوشتار با عنوان «آیا برای اوقات فراغت دانش آموزان برنامه‌ریزی کرده‌اید؟» درخصوص تعریف اوقات فراغت، نقش ورزش‌ها درگذران اوقات فراغت، اهمیت اوقات فراغت در بهداشت روانی، برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت و عوامل دخیل در آن مطالبی بیان شد. در این بخش ادامه مطلب را ارائه می‌کنیم. با ما همراه باشید.

• آثار بهسازی اوقات فراغت دانش آموزان

بسیاری از جامعه شناسان و نیز اقتصاددانان همچون دومازیه، اندرسون، اوژه و… براین باورند که تحول جوامع انسانی به‌سوی تمدن فراغت درحرکت است، به همین جهت توجه به چگونگی بهره‌گیری از اوقات فراغت روزبه‌روز آشکارتر و از اهمیت بیشتری برخوردار است. هرچند همه افراد خانواده به اوقات فراغت نیاز دارند، اما در این میان نوجوانان و جوانان با توجه به نقش حساس و سازنده‌ای که در ساخت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشورها به عهده‌دارند نیازمند توجه دقیق‌تری دراین‌ارتباط هستند.

در کشورها دانش آموزان حدود یک‌سوم جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و بیشترین نیاز را به بهره‌گیری از اوقات فراغت دارند. آنان به‌طور متوسط ۶ ساعت در روز به امر تحصیل اشتغال دارند و حدود هشت ساعت در شبانه روز را هم به استراحت و به رفع نیازمندی‌های ضروری در منزل می‌پردازند. اگر اشتغالات تحصیلی و انجام تکالیف درسی را برای آنان دو تا چهار ساعت در روز محاسبه نماییم، هر فرد جوان و نوجوان بیش از ۶ ساعت در روز وقت فراغت دارد.

البته اگر سایر تعطیلات ازجمله تعطیلات نوروز و تابستان و سایر ایام تعطیل به مناسبت‌های مذهبی و ملی را هم اضافه کنیم، هر فرد در شبانه‌روز حدود هشت ساعت وقت آزاد دارد که باید برای استفاده مطلوب و بهره‌گیری از آن برنامه‌ریزی لازم صورت پذیرد؛ بنابراین اگر ما برای اوقات فراغت فرزندانمان برنامه‌ریزی لازم را انجام ندهیم، آنان برای پر کردن اوقات فراغت خود اقدام خواهند نمود که در آن صورت ممکن است بدآموزی‌ها و مشکلات تربیتی حاصل گردد. پیامبر گرامی ما (ص) می‌فرمایند: اگر پدران و مادران به تربیت فرزندان خود اهتمام ننمایند، روزگار آنان را تربیت خواهد نمود. در حقیقت مراد رسول گرامی اسلام (ص) آن است که چنانچه والدین در امر تربیت فرزندان خود برنامه‌ای نداشته باشند، حوادث و شرایط پیش‌آمده که ممکن است برخلاف موازین تربیتی هم باشد تربیت فرزندان را سامان دهد.

روان شناسان معتقدند که تأمین درونی فرد به شادی، نشاط و سرور او خواهد انجامید و این امر به شکوفایی خلاقیت به فرد منجر خواهد گردید و شخصیت او را که متشکل از ابعاد فکری، عاطفی، اجتماعی و جسمی است، تعالی خواهد بخشید.

اوقات فراغت پرارزش‌ترین سرمایه آدمی، مناسب‌ترین شرایط و مطلوب‌ترین موقعیت برای اندیشه و تفکر خلاق و تبلور رفتارهای خوشایند فردی و اجتماعی است. بدون تردید هدایت فکری و حمایت مستمر و مؤثر کودکان و نوجوانان در اوقات فراغت نه‌تنها آسیب‌پذیری اجتماعی و اخلاقی آنان را در هر شرایطی به حداقل می‌رساند، بلکه ایشان را در برابر همه آسیب‌ها و تهاجمات فرهنگی مصون می‌کند. استفاده از اوقات فراغت بر اساس برنامه‌ریزی دارای آثار ارزشمندی در زمینه‌های فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی هست که عبارتند از:

الف) آثار فرهنگی

۱(افزایش کمی و کیفی کتابخانه‌ها، مطبوعات و نمایشگاه‌ها در جامعه

۲(افزایش کمی و کیفی مراکز هنری

۳(تقویت و افزایش امکانات ورزشی

۴(بالارفتن فرهنگ عمومی افراد جامعه به تبع استفاده بیشتر از امکانات فرهنگی در ایام فراغت

ب) آثار روانی اجتماعی

۱(افزایش روحیه نشاط و سرور در افراد که منجر به‌سلامت روانی و حتی جسمی افراد خواهد شد.

۲( تأثیر روحیه نشاط و سرور در برخوردهای فردی و اجتماعی مردم با همدیگر و کاهش تنش‌های ناشی از شرایط یکنواخت و روحیه‌های نگران

۳(کاهش آسیب‌ها و کج روی های اجتماعی و فردی

۴(افزایش قدرشناسی افراد نسبت به والدین و مربیان

۵(ایجاد آثار مطلوب درزمینهٔ تربیت فردی و اجتماعی

۶(بهره‌وری بیشتر فردی و اجتماعی در اشتغالات روزانه

ج) آثار اجتماعی

۱(کاهش آسیب‌های اجتماعی و بزهکاری‌ها در سطح جامعه و خانواده‌ها

۲(بالا رفتن روحیه و توان جمعی در انجام مشارکت‌های موردنیاز جامعه

۳(افزایش روحیه امید برای سازندگی و عمران

۴(پویایی و تحرک بیشتر زندگی اجتماعی

۵(رشد، توسعه و شکوفایی اجتماعی و اقتصادی

۶(افزایش حس تعاون و مشارکت جمعی

• روی دیگر سکه؛ بزهکاری

یکی از رایج‌ترین اشکال ناسازگاری نوجوان جرم‌هایی است که نوبالغان مرتکب می‌شوند و گاهی بدون هیچ علت و انگیزه مشخص به اعمال خطرناک که همگان را به حیرت می‌افکند، دست می‌زنند که نمونه‌های آن را می‌توان در ستون حوادث جراید مطالعه کرد. بزه نوجوانان همواره موردتوجه روان شناسان، جرم شناسان و مربیان و پزشکان قرارگرفته است و درنهایت توانسته‌اند رگه‌هایی از اختلالات رفتاری و عقده‌های ذهنی در ایشان بیابند. شرایط زندگی نیز در بزهکاری نوجوانان تأثیر دارد و فقر و تنگدستی، فاصله شدید طبقات اجتماعی و بیکاری و غیره در بزهکاری مؤثر است. اصولاً هر نوع بزه در شهر بیشتر از روستا شیوع دارد.

غالب جرم‌های جوانان ناشی از عدم تعادل روانی هست و جوانانی که به سهولت تحت تأثیر القائات دیگران قرار می‌گیرند و یا برای خودنمایی دست به اعمال خلاف می‌زنند. اینان معمولاً جوانانی بزرگ انگار و قدرت‌طلب هستند که به ترتیب در رده‌های عامیان و کینه جویان قرار می‌گیرند. به‌این‌ترتیب آشکار می‌شود که عوامل متعددی در به وجود آوردن بزه جوانان دخالت می‌کنند که از آن میان می‌توان به محیط خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و همچنین استعدادهای نوجوانان اشاره نمود. در این سن و سال نوجوانی و جوانی است که مسائل مبرم انسانی و فوق بشری مطرح می‌گردد. در دوران اکتشافات شورانگیز عرفانی و هنری نوجوان شیفته و مجذوب رفتار زیبای جوانمردی‌ها و وفاداری‌ها می‌گردد، پس باید آنچه در توان داریم به کار ببندیم تا ایشان را ازآنچه در طلب آن‌اند محروم نسازیم.

متخصصان درزمینهٔ روان شناسی بزهکاری در ایران عقیده دارند که قبل از ۱۱ سالگی نسبت بزهکاری پسر ۵ برابر دختران است، از ۱۱ سالگی تا ۱۲ سالگی این نسبت دو برابر و از ۱۲ سالگی تا ۱۷ سالگی به سه برابر می‌رسد و حداکثر بزهکاری پسران در ۱۴ سالگی و دختران در ۱۵ سالگی است.

• برنامه‌های مناسب برای اوقات فراغت

مشکل ما کمبود امکانات، فقدان مکان و حتی نیروی مدیر و گرداننده نیست، مشکل بزرگ فقدان برنامه‌ریزی همه سو نگرانه و فراگیری است که همه جامعه را برانگیزد و درگیر این مهم گرداند.

«دومازیه» جامعه‌شناس فرانسوی برای ایام فراغت سه کارکرد مطرح کرده است:

۱(استراحت به‌منظور رفع خستگی، جبران صدمات جسمی و روانی ناشی از هیجان‌های مداوم کار

۲(تفریح به‌منظور رفع خستگی ناشی از یکنواختی وظایف روزانه در کارگاه، اداره یا منزل

۳(رشد شخصیت: زیرا فراغت، انسان را از کارهای روزمره و قالب‌های یکنواخت کاری و قالبی شدن امور روزانه می‌رهاند. استعدادهای بدنی و ذهنی خود را پرورش می‌دهد و از همین طریق در شکل‌گیری شخصیت فرد مؤثر می‌افتد. در دو کارکرد نخستین (استراحت و تفریح) باید برنامه‌هایی برای غنی‌سازی اوقات فراغت طراحی کرد، زیرا پر کردن به معنی فرصت‌ها را اشغال کردن نیست. ویژگی‌های فرهنگی کشور و نیازهای گسترده نسل جدید اعم از کودک و نوجوان و همچنین توسعه کلاس‌های تابستانی چنین اقتضا می‌کند که در برنامه‌ریزی محتوایی و اجرایی دقت نظر مبذول شود.

بدیهی است که مربیان و استادان باتجربه و متخصص به بهترین وجه دانش آموزان را در جهت وصول به اهداف یاری و برنامه موردنظر را اجرا می‌کنند. مرکز و محور فعالیت‌های مستمر و مداوم کلاس‌های تابستانی دانش آموزان هستند و بیشترین فعالیت‌ها موردتوجه افراد علاقه‌مند است. دانش آموزان در فصل تابستان فرصت مناسبی دارند که فعالیت‌های پرورشی به شکل متنوع‌تر و جذاب‌تر از فعالیت‌های سال تحصیلی و مناسب با نیازهای روانی و روحی خود را ادامه داده و آماده برای پیشرفت شوند.

دانش آموزان به تفکیک جنس و با توجه به رشته‌های موجود و علاقه خود انتخاب رشته می‌کنند. روزهای فرد پسران و روزهای زوج دختران در کلاس‌های تابستانی فعالیت می‌کنند و تأثیر این رده‌ها در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان موردبررسی قرار می‌گیرد. نهایت این که اوقات فراغت تنها وسیله پر کردن وقت و گذراندن لحظات نیست، اوقات فراغت فرصتی است برای رشد و بالندگی و پروراندن استعدادهای نهفته دانش آموزان و هدف شناخت ویژگی‌های گذران اوقات فراغت این گروه و ارائه پیشنهادها به مدیران و ستادهای تربیتی مدارس برای جلوگیری از اتلاف وقت دانش آموزان و ارائه پیشنهادهایی به والدین و خانواده‌ها جهت برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت فرزندان خود و توجه به نیازهای آنان.

• پیشنهادها

۱(ایجاد هماهنگی‌های مناسب در محتویات درسی رشته‌های موردعلاقه دانش آموزان می‌تواند در یادگیری آنان نقش مهمی بازی کند، چراکه با ایجاد علاقه به محتویات درسی در رشته‌های مختلف می‌توان موفقیت آن‌ها را برای انتخاب شغل‌های مختلف به‌طور چشمگیری افزایش داد.

۲(با توجه به تنوع علاقه دانش آموزان، ضرورت دارد رشته‌هایی توسعه یابند تا اوقات فراغت آن‌ها ثمربخش و مفید باشد و بدین منظور رده‌های آشنایی با علوم روز نظیر رایانه پیشنهاد می‌گردد.

۳(لازم است مکانی ایجاد گردد تا آثار دانش آموزان به نمایش گذاشته شود و زمینه جذب دانش آموزان فراهم آید.

۴(در پایان هر ترم دانش آموزان فعال در رده‌ها شناسایی و با تشویق لازم شکوفایی استعدادهای آنان فراهم شود.

۵(پیشنهاد می‌شود تبلیغات لازم در سطح شهر و مدارس به‌منظور شرکت دانش آموزان در کلاس‌های تابستانی فراهم آید.

۶(پیشنهاد می‌شود به‌منظور بررسی، شناخت و رفع مشکلات تربیتی برخی دانش آموزان کلاس‌های مشاوره بکار گرفته شود.

۷(توجه به نیازهای جوانان و رفع مشکلات آنان و ایجاد رشته‌های شغلی و فنی

و نکته مهم اینکه اوقات فراغت و فرارسیدن تابستان و وقت آزاد دانش آموزان نباید تنها به‌منظور ایجاد یک فضای رسمی مانند مدرسه باشد، بلکه جوی دوستانه و آزاد برای ابراز شخصیت و رشد و بالندگی دانش آموزان باشد.

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، اگرچه تفاوت چندانی بین دانش آموزان دارای اوقات فراغت و فاقد اوقات فراغت مشاهده نمی‌شود، ولی باید برنامه‌ریزی جدی‌تری در این مورد انجام شود. باید تدابیری اتخاذ شود که تمام دانش آموزان چه آن‌ها که توان مالی دارند و چه آن‌ها که توان مالی ندارند در رده‌هایی که به این منظور تشکیل‌شده، شرکت کنند و امکانات مناسب در اختیار دانش آموزان قرار بگیرد و هدف فقط پر کردن اوقات فراغت نباشد، بلکه باید هم ازنظر فنی و علمی و هم ازنظر شخصیت به رشد و بالندگی دست یابند و برای کلاس‌های اوقات فراغت باید طوری برنامه‌ریزی شود که شرکت در این رده‌ها در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان که مهم‌ترین مسئله است تأثیر بسزایی داشته باشد و باعث موفقیت همه آن‌ها شود.

منبع: ویستا

گردآوری‌شده توسط پایگاه دانستنی آنلاین